ΕΝΑΣ ΙΣΤΟΡΙΚΟΣ ΤΟΠΟΣ ΤΗΣ ΕΠΑΡΧΙΑΣ ΣΕΛΙΝΟΥ. Ο λιθόκτιστος δρόμος στο φαράγγι της Καντάνου.

ΕΝΑΣ ΙΣΤΟΡΙΚΟΣ ΤΟΠΟΣ ΤΗΣ ΕΠΑΡΧΙΑΣ ΣΕΛΙΝΟΥ
Ο λιθόκτιστος δρόμος στο φαράγγι της Καντάνου

Γράφει ο ΚΩΣΤΗΣ ΠΕΤΡΑΚΗΣ, κοινωνιολόγος

Ήταν το 1974 που ο αλησμόνητος Μάνος Λοΐζος πρωτοτραγούδησε το “ο δρόμος είχε την δική του ιστορία”. Σήμερα, αν βρισκόταν ακόμα μαζί μας, θα ήθελε ίσως με μια “διασκευή” του, να μας τραγουδήσει και για ένα άλλο δρόμο, σημαντικό φορέα της πολιτισμικής και ιστορικής κληρονομιάς μιας ολόκληρης Επαρχίας στα Χανιά της Κρήτης.
Στο φαράγγι της Καντάνου: “Ο δρόμος έχει την δικιά του ιστορία, κάποιοι την έγραψαν με αίμα και ανδρεία, και είναι ένας τόπος μοναχά για την ελευθερία, και ύστερα πέρασε ο καιρός και η ιστορία, πέρασε εύκολα από την μνήμη στην καρδιά, ο τοίχος γράφει μοναδική ευκαιρία, εδώ πωλούνται πάσης φύσεως οικοδομικά υλικά...”Ποια είναι όμως η ιστορία αυτού του δρόμου, “ενός τόπου μοναχά για την ελευθερία”, που γίνεται γνωστή στο πανελλήνιο, τώρα που αυτός κινδυνεύει με αφανισμό, από την πώληση των “πάσης φύσεως οικοδομικών υλικών” ;
Αυτή και θα επιχειρήσουμε να ανασυνθέσουμε μέσα στο πέρασμα του χρόνου.
Η Ελλάδα της δεκαετία του 1920-1930 προσπαθεί να γιατρεύει τις πληγές της από τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο και την Μικρασιατική καταστροφή και συνάμα κάνει τα πρώτα της δειλά βήματα για την καθυστερημένη είσοδο της στη βιομηχανική εποχή. Κυρίαρχη προέβαλλε τότε, μεταξύ άλλων, και η ανάγκη για εκσυγχρονισμό και ανάπτυξη της αγροτικής παραγωγής και της υπαίθρου, με την βελτίωση της συγκοινωνίας και την κατασκευή αμαξιτών οδών που θα διευκόλυναν τις μεταφορές των προϊόντων και των μέσων της παραγωγής.
'Όμως μέσα σ΄ αυτή την πρωτόγνωρη και θεμελιώδη εξελικτική διαδικασία, η Επαρχία Σελίνου ήταν αδικημένη. Το επιβεβαιώνει και η μελέτη του μηχανικού κ. Θρ. Ρίζου, στις 17 Ιουνίου του 1925, για τα δημόσια έργα της Επαρχίας Σελίνου, που αναφέρει χαρακτηριστικά:“[...]Επί τη ευκαιρία ταύτη, της βήμα προς βήμα επιτοπίου εξετάσεως της πολυδαιδάλου αυτής Επαρχίας, δεν παρέλειψα και να μελετήσω τα μέσα, διά των οποίων θα ήτο δυνατόν να λυθεί το πρόβλημα της συγκοινωνίας της Επαρχίας Σελύνου, ως και ο κ. Γενικός Διοικητής εν τη τελευταία του περιοδεία εν τη Επαρχία είχε παρατηρήση την μεγάλην αυτήν έλλειψιν και αδικίαν προς το Σέλυνον, ευρισκόμενον ακόμη εις την πρωτόγονον περίοδον.[...]”
Υπό αυτό το πρίσμα μπορούμε να αντιληφθούμε και να κατανοήσουμε καλύτερα τον κοσμοϊστορικό για την εποχή χαρακτήρα, που προσέλαβε η κατασκευή της επαρχιακής οδού Χανιών-Καντάνου, της πρώτης και για πολλά χρόνια μοναδικής, για όλη την επαρχία Σελίνου, αμαξιτής επικοινωνιακής αρτηρίας.
Το επιβλητικότερο, αλλά και δυσκολότερο να κατασκευαστεί, τμήμα αυτής της διαδρομής, σίγουρα είναι αυτό που διατρέχει το φαράγγι της Καντάνου, το οποίο είναι και το μόνο που διασώζεται μέχρι σήμερα εξ ολοκλήρου. Διαβάζουμε στον τύπο της εποχής ότι “[...] Ο δρόμος Χανίων-Σελύνου με τις απότομες στροφές του και τους διπλιανούς κρημνούς του, έχει ένα άγριο μεγαλείο. Ελισσεται, σαν φίδι, και ζώνει τα βουνά, για να φθάση στην Κάντανο[...]”
Η αρχική μελέτη παρέκαμπτε το φαράγγι λόγω της δυσκολίας της κατασκευής και της υπερβολικά απαιτηθείσας δαπάνης. Όμως επικράτησε η πρόταση του Ιωάννη Μαρματάκη, βουλευτή από το 1921 έως το 1924, και ο δρόμος φτιάχτηκε μέσα από τα γκρεμνά του φαραγγιού, προκειμένου στη συνέχεια να περάσει και μέσα από το χωριό του το Ανυσαράκι, κάτι που τελικά, και παρόλη την επιμονή του, δεν έγινε επειδή υπήρξε έντονη άρνηση από ένα μεγαλοκτηματία συγχωριανό του. Η χάραξη του δρόμου έγινε το 1924 και τα εγκαίνια του συνέπεσαν με την μεγαλύτερη γιορτή που έγινε ποτέ στην Κάντανο, και μιας από τις μεγαλύτερες του Σελίνου, που ήταν ο επίσημος εορτασμός της Εκατονταετηρίδας της Ελληνικής Ανεξαρτησίας για την επαρχία Σελίνου, την 21η Σεπτεμβρίου του 1930.
Από την ομιλία του Ι. Μαρματάκη στην παραπάνω εορτή, μαθαίνουμε αναλυτικά για τους συντελεστές αυτού του έργου καθώς, μεταξύ άλλών, είχε πει: “[...]απευθύνω τας ευχαριστίας και την ευγνωμοσύνην της επαρχίας Σελίνου [..]προς την κυβέρνησιν και τον αξιότιμον κύριον πρόεδρον αυτής Ελ. Βενιζέλον, τον εξοχώτατον Γενικόν Διοικητήν-Υπουργόν κ. Γ. Κατεχάκην όστις ενδιαφέρθη ως να επρόκειτο περί έργου ατομικού του, προς τον κ. υπουργόν της Συγκοινωνίας και άπαν το προσωπικόν το τεχνικόν του Υπουργείου ως και της Γενικής Επιθεωρήσεως της Γενικής Διοικήσεως Κρήτης και όλως ιδιαιτέρως τον Νομομηχανικόν Χανίων κ. Καλούτσην, όστις μετ' εξαιρετικού ενδιαφέροντος επέβλεψεν και εξετέλεσεν την κατασκευήν μετά του υπ αυτόν προσωπικού του κολοσσιαίου τούτου έργου, εις την Εταιρείαν Γεωργοπούλου-Χατζηδάκη και Σια, εις τον Μηχανικόν αυτής κ. Βασιλείου, εις όλον το προσωπικόν της εταιρείας, εργολάβους, σκαπανείς, πευοφόρους, και εν γένει εις πάντα όστις συνήργησεν διά την αποπεράτωσιν του μεγάλου τούτου έργου[...]”. Χρηματοδότες και επιβλέπουσα υπηρεσία ήταν το “ταμείο επαρχιακής οδοποιίας” του Δημοσίου.
Σύμφωνα με τα δημοσιεύματα της εποχής για την κατασκευή του δρόμου εργαζόταν εντατικά μονίμως πεντακόσα άτομα (επιστάτες, εργάτες, κτίστες, βοηθοί κτιστών, βαροκόποι, λατόμοι, φουρνελατζήδες, νεροκουβαλητές, μακαπητζίδες κ.α.), τα περισσότερα από την Επαρχία Σελίνου, με το ημερομίσθιο εκείνης της εποχής, σύμφωνα με την μελέτη του Θρ. Ρίζου να είναι στις 30-40 δρχ, ενώ συχνά στο σπάσιμο των σκύρων δούλευαν ακόμα και γυναίκες και παιδιά. Για να αντιληφθούμε καλύτερα το κόστος κατασκευής αξίζει να αναφέρουμε ότι:“[...] ο δέ Προϋπολογισμός της γενομένης εργασίας, εις την Οδόν ταύτην, κατά το λήξαντα μήνα Ιούνιον (1930), ανήλθεν, εις το ποσόν των δρ. 2.300.000[...]”. Πρώτα έπρεπε να κόψουνε τα άγρια χαράκια που τους στέκονταν εμπόδιο και να δημιουργήσουν την πατούρα για την ξερολιθιά και την ανωδομή. Η εργασία ήταν λίαν επικίνδυνη, με τα γκρεμνά του φαραγγιού ύψους δεκάδων μέτρων, έτοιμα να τους “καταπιούν”. Κατέβαζαν γι΄ αυτό ένα ζευγάρι μιναδόρους για να ανοίγουνε φουρνέλα και για ασφάλεια τους έδεναν με σκοινιά, που τα στήριζαν σε κάποια από τα πολλά δέντρα του φαραγγιού. Στην συνέχεια έκαναν πατάρι με μαδέρια πάνω στο οποίο πατούσαν -πάντα δεμένοι- και οι κτίστες της ξερολιθιάς, που φτιάχνονταν με πολύ μεράκι και μαεστρία, από τις πέτρες της περιοχής. Μετά την κατασκευή της ξερολιθιάς που καλύπτει όλο το πλάτος της παλαιάς οδού, και το μπάζωμά της από τα επιτόπια υλικά εξόρυξης, γινόταν η συμπίεση των επιχωμάτων και τέλος ακολουθούσε επίστρωση από ανισομεγέθη σκύρα σπασμένα με βαριοπούλες. Χρειαζόταν τεράστια προσπάθεια, με τα πενιχρά μέσα της εποχής, για να φτιαχτούν τα σκύρα από τις πέτρες. Ο ένας κρατούσε το “μακάπι” και ο άλλος το “ματζακούπι” και βαριδιά-βαριδιά, με υπομονή και επιμονή ανοίγανε τρύπα στην πέτρα για να βάλουνε φουρνέλο στην τρύπα και να την σπάσουνε. Ιδιαίτερη μέριμνα είχε ληφθεί για την ασφαλή απομάκρυνση των όμβριων υδάτων, με την κατασκευή γεφυριών και αποστραγγιστικών οχετών.
Χαρακτηριστικές είναι οι εντυπώσεις ενός, από τους τρεις περίπου χιλιάδες, των επισκεπτών κατά την εορτή της Εκατονταετηρίδας, που σημείωνε στον τύπο της εποχής:“[..]Μετά τα 50 χιλιόμετρα εισερχόμεθα, εις οδόν ασκυρρόστρωτον, καταλήγουσαν, εντός της Καντάνου. Εκεί ευρίσκεται και το σημείον εκείνο της οδού, όπου η μηχανική τέχνη ηναγκάσθη να δένη τους εργάτας, από την μέση, να τους κρεμνά, εκ της κορυφής του υψώματος, μέχρι του σημείου της διελεύσεως της Οδού, όπου, έτσι, κρεμασμένοι έκοπταν το τρομερό χαράκι, το οποίον εστοίχισε και την ζωήν ενός, εκ των εργατών.[..]” Ο εργάτης αυτός ήταν ο Δημήτριος Λαμπαρδάκης από τους Δρυς Σελίνου που σκοτώθηκε στην Αγρομέλισσα.
Τα προγραμματισμένα εγκαίνια της οδού προκαλούσαν την αγωνία όλων: “Προχωρεί, μεθ' όλης της ανθρωπίνης δυνατής ταχύτητος, η κατασκευή της αμαξιτής Οδού Χανίων-Καντάνου, ώστε, να είναι βέβαιον, ότι την 21αν Σεπτεμβρίου 1930-ότε θα γίνουν τα εις την Κωμόπολιν της Καντάνου, μετά πάσης μεγαλοπρεπείας και επισημότητος αι Εορταί της Εκατονταετηρίδος,-θα γίνουν επισήμως και τα εγκαίνια της οδούς ταύτης[...]Έως τότε, μέχρι μεν της θέσεως “Άναβος”, θα έχει γίνει η σκυρρόστρωσις, από κει δε, μέχρι την Κάντανο, απόστασις 5 χιλιομέτρων, περίπου, η Οδός αύτη θα είναι ασκυρρόστρωτος, και μόνον, εις περίπτωσιν ραγδαίας βροχής θα είναι αύτη αδιάβατος.”
Αξίζει να σημειωθεί ότι, για την επίσπευση των εργασιών, ο πρόεδρος της κοινότητας Καντάνου Σπύρος Μαρματάκης επέβαλε σε κάθε οικογένεια να στέλνει ένα άτομο στο φαράγγι, για την προσφορά δεκαήμερης δωρεάν εργασίας.
Τελικά όλα κύλησαν ομαλά και τα εγκαίνια έγιναν την προγραμματισμένη ημερομηνία μέσα σε μια ενθουσιώδη ατμόσφαιρα: “Τα Αυτοκίνητα των επισήμων έφθασαν εις την Κάντανον περί την 10.10, το Αυτοκίνητον του κ. Κατεχάκη θραύει την ταινίαν(χρώματος μπλέ) η οποία είχε δεθεί από του ενός άκρου εις το άλλον της Οδού, υπο τας φρενητιώδης ζητοκραυγάς των Σελυνιωτών. Τον κ. Κατεχάκην προσφωνεί σύντομα ο κ. Γεωργιακάκης, και υπό τα ζητοκραυγάς όλων τα εγκαίνια λήγουν[..]” Υπολογίζεται ότι 60, ή κατά άλλο δημοσίευμα 92, μικρά και μεγάλα αυτοκίνητα μετέφεραν εκείνη την μέρα επισκέπτες από τα Χανιά στην Κάντανο.
Τα πρώτα αυτοκίνητα που άρχισαν να εκτελούν κανονικά δρομολόγια, Κάντανος-Χανιά, ήταν του Αρχοντάκη Ευτυχίου από τα Πλεμενιανά, που είχε οδηγό το Μαστορακάκη Νικόλαο που λέγεται ότι και οδήγησε-εν μέσω πανηγυρισμών και πολλών σκουλάτων πετσετών εις του ώμους του- το πρώτο αυτοκίνητο που ήρθε στην Κάντανο αλλά και μέχρι την Παλαιόχωρα αργότερα, και του Αποστολάκη Ιωάννη από τον Σφακό, με οδηγό τον Βακάκη Γεώργιο από τις Στροβλές. Το εισιτήριο για κάθε άτομο ήταν μια κανίστρα λάδι.
Στην συνέχεια των εγκαινίων της οδού και κατά την διάρκεια των εκδηλώσεων για την γιορτή της Εκατονταετηρίδας, εκφωνήθηκαν πανηγυρικές ομιλίες από τους επισήμους, με ιδιαίτερη μνεία για την κατασκευή της νέας οδού. Ο Ι. Μαρματάκης είπε χαρακτηριστικά:“[...]προτού κατέλθω του βήματος ας μου επιτραπή να κάνω μιαν παρέκβασιν δια να συμπληρωθή η σημερινή εορτή εορτών και πανήγυρις πανηγυρέων εφ' όσον κοσμούν και λαμπρύνει την σημερινήν εορτήν, το ευγενέστερον και μεγλύτερον δώρον του Κράτους η Συγκοινωνία και απευθύνω τας ευχαριστίας και την ευγνωμοσύνην της επαρχίας Σελίνου διά την πραγματικήν απελευθέρωσιν της εκ της συγκοινωνιακής δουλείας, και την απόκτησιν του μεγίστου αγαθού του πολιτισμού, της συγκοινωνίας δι΄αυτοκινήτων[..]και εύχομαι όπως συντομώτατα το αποτέλεσμα της Καντάνου ίδουν και η Παλαιόχωρα, ο Καμπανός, ο Βουτάς και τα άλλα χωρία της επαρχίας...”. Ο διακεκριμένος και ανωτέρας μορφώσεως Νομομηχανικός Χανίων κ. Γεώργιος Ι. Καλούτσης στην πρόποση του σημειώνει για τη κατασκευή της οδού:“[...]Το γεγονός αυτό, ενέχει ιδιάζουσαν ηθικήν σημασίαν, διότι πιστοποιεί, με τον εμφανέστερον τρόπον, ότι και ημείς οι νεώτεροι Έλληνες, δεν εφάνημεν ολιγότερον ηρωικοί και γενναίοι των ενδόξων ημών Προγόνων[...] διότι μη λησμονώμεν, ότι αν τα πολεμικά κατορθώματα τιμούν, ιδίως, τας ψυχικάς αρετάς των Εθνών, τα έργα της Ειρήνης, αντιθέτως, αποτελούν το μέτρον της πνευματικής αναπτύξεως και της δημιουργικής δυνάμεως των διαφόρων Λαών[...]”
Ενώ κατά την ομιλία του ο σπουδαίος διανοούμενος, νομικός, πολιτευτής και συνεργάτης του Ε. Βενιζέλου Κων/νος Φούμης αναφέρει σχετικά: “[..] Ιδού ότι ευρισκόμεθα εις ομαλόν πολιτικόν βίον με τα ευεργετικά αυτού αποτελέσματα μεταξύ των οποίων πρωτεύουσαν κατέχουν θέσιν τα έργα τοις Συγκοινωνίας τα οποία μας επέτρεψαν ίνα σήμερον δι΄ Αυτοκινήτου προσέλθωμεν ενταύθα και εορτάσωμεν δύο μεγάλας εορτάς και πανηγύρεις πανηγύρεων την της Εκατονταετηρίδος της Εθνικής Παλιγγενεσείας και την ημέραν της Απελευθερώσεως και της Επαρχίας Σελύνου από τα βάσανα και την σκλαβιάν του κακού ή μάλλον ανυπάρκτου δρόμου. Προ ημερών είχα έλθη δι΄ Αυτοκινήτου μέχρις Αγρομελίσσης με εφιλοξένησεν δε ο συνοδοιπόρος μου εις την οικίαν του εις Πλεμενιανά. Ούτος είχε μεταβή εις Χανιά την πρωϊαν, το δε εσπέρας επανήλθεν εις τον οίκον του. Η καλή σύζυγός του, άμα μας είδε έκαμε τον σταυρόν της και είπε:
“Δοξάζω σε Θεέ μου, που είδα τον άντρα μου να πάη στα Χανιά το πρωϊ και να γυρίσει να κοιμηθεί το βράδυ στο σπήτι του”.
Ξοξάζω και εγώ τον Θεόν ο οποίος με αξίωσεν να ίδω την απελαυθέρωσιν της Πατρίδος μου και να έλθω και με Αυτοκίνητον εις την Κάντανο”
Η χαρά και η συγκίνηση ολόκληρης της επαρχίας Σελίνου ήταν τεράστια! Ημέρες μετά από τα εγκαίνια διαβάζουμε σε σχετικό δημοσίευμα: “[...] Πρό μιας μόλις εβδομάδος έξαλλος από χαράν ο προοδευτικός της Καντάνου πληθυσμός ήκουε την σειρήνα μικρού αυτοκινήτου εις ολίγων εκατοντάδων μέτρων απόστασιν πλησιάζοντος και εξελάμβανε πολύ ορθώς τον συριγμό του ως ήχον θείας μελωδίας. Ενόμιζεν εις την ένθεον συγκίνησιν του ότι εκπροσωποποιείτο την ώρα εκείνην ο προοδευτικός πολιτισμός και με μεγάλην φωνήν τον έκραζε να μετάσχη των δώρων του, των αγαθών του τα οποία τον εστέρει μέχρι τούδε ο εχθρός των απορώγων βράχων και των ανυποτάκτων κρημνών τροχός, ο οποίος ηρνείτο να προσεγγίσει εκεί.[...] Ας είναι ευλογημένη η ημέρα εκείνη. Είναι ο νέος σταθμός του ιστορικού Σελίνου. Δεν θα δυσκολεύεται εις το εξής ο εκτός της επαρχίας Σελινιώτης να επισκέπτεται την γενέτειραν του.[...]”
Αλλά δεν είναι μόνο η 21η Σεπτεμβρίου του 1930 την οποία οφείλει να κρατήσει το ιστορικό Σέλινο στην μνήμη του. Έντεκα μόλις χρόνια μετά, στις 24 και 25 Μαΐου του 1941 σ΄ αυτόν τον ίδιο δρόμο του φαραγγιού, 300 περίπου από τους κατοίκους της ηρωικής επαρχίας αντισταθήκαν σθεναρά, χωρίς καμιά κρατική επιταγή και βοήθεια στρατού, στους ναζιστές εισβολείς, προκειμένου να παραμείνουν ελεύθεροι. 'Όπως χαρακτηριστικά σημειώνει και ο Μανώλης Γλέζος στο φαράγγι της Καντάνου, στον λιθόκτιστο δρόμο και γύρω απ΄ αυτόν διεξήχθη η πρώτη αυθόρμητη μάχη ένοπλου λαού εναντίον κρατικών στρατευμάτων στην ιστορία του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου.
Σήμερα μια νέα σκληρή μάχη δίνεται για το Καντανιώτικο φαράγγι και τον λιθόκτιστο δρόμο, διαφορετική αλλά εξίσου σημαντική με τις προηγούμενες. 'Ένας μεγάλος αγώνας για την διάσωση και την απελευθέρωση τους από τα δεσμά της κερδοσκοπικής δουλείας, καθώς η καταστροφή τους από την υπερεντατική και χωρίς άδεια επέκταση του νταμαριού, συνεχίζεται καθημερινά με γεωμετρική πρόοδο. Η ιστορία τους ανασύρεται από τα σκοτάδια και τη λήθη, που συνειδητά οι ταγοί των μεγάλων οικονομικών συμφερόντων, έχουν θάψει. Ζητά την αναγνώριση και την επίσημη επισφράγιση της. To Κ.Σ.Ν.Μ. με τη νέα σύνθεση του και ο Υπουργός Πολιτισμού καλούνται να αναιρέσουν την προκλητικά υπέρ του λατομείου απόφαση τους. Η “αίτηση θεραπείας” που έχει κατατεθεί με τα στοιχεία 1882/19/4/2008 από την “Κίνηση Πολιτών” επαναφέρει το θέμα προς συζήτηση και εναρμονίζεται με τη “βεβαιότητα” που φωλιάζει στις καρδιές όλων μας, Σελινιωτών και μη, ότι αυτός ο δρόμος και αυτό το φαράγγι είναι και θα παραμείνουν Ιστορικά!
Σίγουρα το πιο χαρακτηριστικό και απ' όλους-εξαιρέσει των “ειδικών” συμβούλων του Κ.Σ.Ν.Μ.- αναγνωρίσιμο στοιχείο αυτού του παλαιού επαρχιακού δρόμου, είναι το ότι συνιστά ένα σύνθετο έργο ανθρώπου φύσης, ένα σπουδαίο δείγμα αρμονικής συνύπαρξης των δυο, σε μια εποχή μάλιστα που οι ισορροπίες έχουν χαθεί ανεπιστρεπτί, με την καταστροφή του φυσικού περιβάλλοντος. Οι παππούδες και οι γιαγιάδες μας, στο μεταίχμιο μιας εποχής, δημιούργησαν όπως χαρακτηριστικά λέει και καθηγητής Ε. Μπιτσάκης, αυτό το έξοχο “νεότερο μνημείο και ιστορικό μνημείο μνήμης”, που έμελε να μείνει ως ένα από τα τελευταία δείγματα προβιομηχανικής κατασκευής του τόπου μας, φτιαγμένο με τεχνικές και γνώσεις που έμεναν αναλλοίωτες, με την παράδοση, για εκατοντάδες ή και χιλιάδες χρόνια και που σήμερα έχουν εκλείψει. Το “πάντρεμα” ανθρώπου-φύσης, λιθόκτιστου δρόμου-φαραγγιού, αγγίζει το τέλειο και μόνο ως ένα έξοχο έργο τέχνης πρέπει να εκλαμβάνετε. Σαν ένα περίτεχνο ζωνάρι ο χειρωνακτικά πετρόκτιστος δρόμος ήρθε να συμπληρώσει την δημιουργό φύση και όχι να την ανταγωνιστεί όπως πολλάκις σήμερα συμβαίνει. Και η μοναδικότητα αυτής της συνύπαρξης γίνεται περισσότερο αντιληπτή αν επιχειρήσουμε να αποκόψουμε το ανθρώπινο από το φυσικό δημιούργημα. Το σύνολο αυτομάτως καταρρέει. Ακόμα και αν μπορούσαμε να μεταφέρουμε την ξερολιθιά σ΄ ένα μουσείο, δεν θα ήταν παρά ένα γυμνό αποστεωμένο ατόπημα, μα κι αν καταστραφεί ολοσχερώς το περιρρέον του δρόμου, φυσικό κόσμημα του φαραγγιού, τι αξία θα έχει ένας, έστω λιθόκτιστος, δρόμος σε ενός κρανίου τόπο; Ήδη οι αγιάτρευτες πληγές είναι πολύ μεγάλες και μόνο θλίψη, θυμό και αγανάκτηση, προκαλούν στους εκατοντάδες περιηγητές του φαραγγιού.
Γίνεται σαφές ότι σε οποιαδήποτε ιστορική αναδρομή και αν ανατρέξουμε, είτε αυτή της κατασκευής του λιθόκτιστου δρόμου, είτε αυτή της Μάχης του Φαραγγιού κατά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, θα επιβεβαιώσουμε τον ιδιαίτερο, και ανεπανάληπτο ιστορικό χαρακτήρα αυτού του τόπου όχι μόνο για την Κάντανο αλλά και πρωτίστως για ολόκληρη την Επαρχία Σελίνου. Γι΄ αυτό όπως και χαρακτηριστικά αναφέρει ο Ε. Κορκίδης στην εισήγηση του στο Δ.Σ. Καντάνου, στις 14 Μαρτίου του 2007, σε πρόταση της Αντιπολίτευσης που ψηφίστηκε, “[...]Ο δρόμος εκτός από επαρχιακός που είναι σήμερα πρέπει να παραμείνει ως έχει σκυροστρωμένος και να χαρακτηριστεί ως δρόμος και διαδρομή ιδιαιτέρου φυσικού κάλλους και κατασκευαστικό νεότερο ιστορικό μνημείο μνήμης, που να μεταλαμπαδεύει στις επόμενες γενιές την ιστορία και τον τρόπο ζωής των προγόνων της. Για τον ίδιο λόγο θα πρέπει να κατασκευαστεί μεγαλοπρεπές μνημείο «της μάχης και της αντίστασης του φαραγγιού» στην κορυφή του λόφου δυτικά και πάνω από τον Πόρο της Καντάνου, που να έχει παν επαρχιακό χαρακτήρα...”
Και βέβαια τα λόγια του προέδρου της δημοκρατίας κ. Παπούλια εξακολουθούν να έχουν βαρύνουσα σημασία: “Να μείνει η Κάντανος σημείο αναφοράς...Να μην αμαυρώσετε την ιστορική μνήμη με λατομείο...” Όμως κάθε ημέρα που περνά με τις μπουλντόζες του λατομείου, και ενίοτε κι αυτές του Δήμου, να συνεχίζουν ανενόχλητα το καταστροφικό τους έργο, είναι μια ακόμη μέρα όχι μόνο αμαύρωσης και προσβολής της ιστορικής μνήμης αλλά και προσθήκη μιας νέας σελίδας στη γραφόμενη ιστορία αυτού του τόπου. Και όποια και αν είναι η έκβαση αυτής της σύγχρονης μάχης, οι μελετητές-ιστορικοί του μέλλοντος, θα διαπιστώσουν ότι η σιωπή και η αδιαφορία, οι αναβολές και οι υπεκφυγές, οι μεταθέσεις και αποποιήσεις των ευθυνών, της δημοτικής αρχής Καντάνου και των άλλων δήμων του Σελίνου, της Νομαρχίας και της Διευθ/νσης Δασών, της Περιφέρειας και των αρμοδίων Υπηρεσιών-με φωτεινή εξαίρεση των υπηρεσιών του Υπουργείου Πολιτισμού με πρώτη την Αρχιτεκτόνισσα κ. Ε. Μαγιάφα-, της Κυβέρνησης της τωρινής και της προηγούμενης, των περισσότερων βουλευτών, της εκκλησίας και των τοπικών φορέων του πολιτισμού, έχουν καταχωρηθεί στις μαύρες υποσημειώσεις με μεγάλα ερωτηματικά.

Κ.Σ.Ν.Μ. = Κεντρικό Συμβούλιο Νεότερων Μνημείων
Πηγές: δημοσιεύματα στην πρωτότυπη γλώσσα από τον τύπο της εποχής(1924-1930): “Κύρηξ”, “Ελεύθερος Λόγος”, “Εσπερινός Ταχυδρόμος”, “Ηχώ της Κρήτης”, και από τον σύγχρονο τύπο(2007-2008): Ελευθεροτυπία, Καθημερινή, Νέα, Χανιώτικα Νέα, Αγώνας, Κήρυκας και Χανιώτικη Ελευθεροτυπία από το Ιστορικό Αρχείο Κρήτης και την Δημοτική Βιβλιοθήκη Χανιών.
και η Εισήγηση του Ευτύχη Κορκίδη στο Δ.Σ. Καντάνου στις 14 Μαρτίου του 2007 σε πρόταση της Αντιπολίτευσης,που ψηφίστηκε, για την προστασία και την ανάδειξη του δρόμου και του φαραγγιού σε Ιστορικό Τόπο.

Δημοσιεύτηκε στα Χανιώτικα Νέα στις 04/11/08 http://www.haniotika-nea.gr/index.php?art_id=25770
Φωτογραφίες του Κωστή Πετράκη http://www.eete.gr/memb.php?id=4397