Πολεμική Έκθεση από τη Μάχη της Κρήτης: Η Μάχη της Καντάνου

ΧΑΡΑΛΑΜΠΟΣ ΣΕΙΡΑΔΑΚΗΣ

ΠΟΛΕΜΙΚΗ ΕΚΘΕΣΙΣ
Από τη μάχην της Κρήτης
Η ΜΑΧΗ ΤΗΣ ΚΑΝΔΑΝΟΥ

Όταν υπό το βάρος των μηχανοκίνητων στρατειών των δυο Αυτοκρατοριών ΓΕΡΜΑΝΙΑΣ-ΙΤΑΛΙΑΣ κατελαμβάνετο η υπόλοιπος Ελλάς, παρά τον απαράμυλον Ηρωϊσμόν των τέκνων της, παρέμεινεν εισέτι ελεύθερον ένα τμήμα του Ελληνικού Κράτους- που θα μπορούσε ίσως να μη υποκύψη εις της σκλαβιάς τον ζυγόν-και τούτο ήτο η Κρήτη.
Η Βρεττανική Κυβέρνησις από συμφώνου μετά της Ελληνικής Κυβερνήσεως απεβίβαζε κατά το φθινόπορον του 1940 εις την Κρήτην τμήμα του Αγγλικού στρατού με τον σκοπό να οχυρώση την Κρήτην, να κρατήση ταύτην πάση θυσία και μετά την κατάρευσιν της λοιπής Ελλάδος. Αυτό τουλάχιστον ελέχθη και αυτό τουλάχιστον επίστευε και ο Κρητικός λαός. Η οχύρωσις όμως αύτη δεν εγένετο ή δεν εδόθη η δέουσα σημασία διά να γίνει οία έπρεπε να είναι.
Όταν ο εχθρός προήλαυνεν προς Αθήνας ο Βασιλεύς Γεώργιος Β΄ και η Ελληνική Κυβέρνησις κατήλθον εις Κρήτην.
Εις την Κρήτην κατά την εποχήν εκείνη στρατός Ελληνικός αξιόμαχος δεν υπήρχε. Υπήρχον μόνον τα κάτωθι τμήματα αλλά και ταύτα ατελέστα εξοπλισμένα ήτοι με ατομικά τυφέκια, με ελάχιστα πυρομαχικά, εστερούντο δέ παντάπασιν αυτομάτων όπλων και πυροβολικού και το χειρότερον αποτελούντο από αγυμνάστους νεοσυλέκτους.
Οκτώ (8) Τάγματα νεοσυλέκτων αποσταλέντα εκ Πελοπονήσου την τελευταίαν στιγμήν.
Η πρώτη τάξις του Σχολείου Ευελπίδων-300 τον αριθμόν-ήτις προς τιμήν της παραλαβούσα την σημαίαν της Σχολής και έχουσα επί κεφαλής ένα κρήτα Υπολοχαγόν εβάδισε διά Πελοπονήσου και υπό αέναον βορβαδισμόν διεπεραιώθη εις Κρήτην κατά τάς τελευταίας ημέρας του Απριλίου και της οποίας ωρίσθη ως χώρος σταθμεύσεως ο περί το Κολυμβάρι Κισσάμου χώρος.
Ένα τάγμα Χωρ/κης, όπερ είχε προαποσταλεί εις Κρήτην και όπερ εστάθμευεν εις Ρέθυμνον.
Η υπό τον Άγγλον Στρατηγόν Ουέστων Αγγλική Στρατειά ήτις μαχόμενη και υποχωρούσα διά Πελοπονήσου απεβιβάζετο εις την Κρήτην την αυτήν εποχήν και της οποίας η μάχιμος δύναμις ανήρχετο εις 18-20.000 Βρεττανούς, Νεοζιλανδούς και Αυστραλούς, οίτινες όμως ήσαν κυριολεκτικώς αποκαμομένοι από την ηρωϊκήν αντίστασιν που διεξήγον εις την Ηπειρωτικήν Ελλάδα με οπλισμόν λίαν μειομένον, εστερούντο δέ παντάπασιν πυροβολικού.
Κατά την εποχήν εκείνην ανάγκην να σημειωθή ότι ευρίσκοντο κατανεμημένα εις διάφορα στρατηγικά σημεία της νήσου περί τα 50 πυροβόλα, υπήρχαν δε ελάχιστα αεροπλάνα παλαιού τύπου μεταξύ των οποίων λίγα παντός τύπου χαριγκέι.
Η Μεραρχία Κρήτης υποχωρούσα εξ Αλβανίας ευρίσκετο εις Πελοπονήσον αιχμάλωτος των Γερμανών, πλην των ανδρών της, που διαφύγοντες την αιχμαλωσίαν, ευρίσκοντο διασκορπισμένοι εις τα διάφορα μέρη της Πελοπονήσου, φιλοξενούμενοι και κρυπτόμενοι από τους κατοίκους, μέχρις εξευρέσεως των μέσων της διαφυγής και διεκπεραιώσεως των εις Κρήτην. Τουταυτό συνέβαινε και διά τους υπηρετούντας εις άλλας μονάδας του στρατού μας.
Ελάχιστοι εξ αυτών των εφέδρων μας κατόρθωσαν να διαπεραιωθούν εις την Κρήτην τη βοηθεία των κατοίκων τη Πελοπονήσου και τη πρωτοβουλία των, οι πλείστοι όμως των ούτω αποπειραθέντων εύρον τον θάνατον κατά τον διάπλουν, βυθισθέντων των πλοιαρίων των υπό του εχθρού, όστις ων κύριος του αέρος επόπτευε τα Κρητικά παράλια και εβύθιζε ταύτα.
Με τους ούτω αφιχθέντας εσχηματίσθησαν τρία εισέτι τάγματα εκ των ενόντων οπλισθέντα και ταύτα με ατομικά μόνο τυφέκια και με ελάχιστον αριθμόν φυσιγγίων.
Οι Κρήτες εφύλαττον πάντοτε ζηλοτύπως τα όπλα των και ουδεμίαν διαταγήν ή νόμος ή καμία πίεσις των κατά καιρούς κατακτητών εστάθησαν ικανά να τους εξαναγκάσωσι να τα παραδόσουν. Η μακραίων ιστορία της Κρήτης εδίδαξε τον Κρήτα πως εις αυτά πάντοτε εστήριξε τας ελπίδας του και όταν τα μέτρα του εκάστοτε κατακτητού εστένευαν ο Κρητικός έκανε “Επανάστασιν”. Ήταν το μέσο διά του οποίου επεβάλετο εις τον κατακτητήν, παράδοσις που δεν ελησμονήθη μήτε σήμερον, όταν οι Γερμανοί ηθέλησαν, αφού κατέλαβον την Κρήτην, να επιβάλουν τ΄ απάνθρωπα μέσα του εξαφανισμού του Κρητικού λαού.
Διαρκούντος όμως του Ελληνοϊταλικού πολέμου η τότε Κυβέρνησις Μεταξά εξέδοκεν διαταγήν πατριωτικού περιεχομένου με έκκλησιν προς τον Κρητικόν λαόν να παραδόση τα όπλα του διά να οπλισθούν μονάδες του τακτικού στρατού, να σταλώσιν εις το μέτωπον, να ενισχύσουν μα και να ανακουφίσουν τον μαχόμενον στρατό μας, καθόσον λέγει το Κράτος εστερείτο αναλόγου εφεδρικού οπλισμού, αι δέ χώραι παραγωγής και προμηθείας προς την Ελλάδα ή ήσαν εχθρικαί-Ιταλία, Γερμανία- ή εχθροκρατούμεναι-Πολωνία, Βέλγιον, Γαλλία-οι δέ Σύμμαχοι μας δεν διέθετον περίσσιαν οπλισμού διά να μας εφοδιάσουν και αί εις τό μέτωπον μαχόμεναι δυνάμεις μας είχον ανάγκην ενισχύσεως. Εν συνεχεία ανέφερεν η διαταγή εκείνη, ως μας την ανακοίνωσεν ο τότε Διοικητής Κρήτης κ. Σφακιανάκης( όταν ο υποφαινόμενος μετ΄ άλλων εκλήθημεν προς τούτο παρ΄ αυτού), ότι ο παραδίδων όπλον προσέφερεν ανεκτίμητον πατριωτικήν υπηρεσίαν, ήτις θα εκτιμηθή εν καιρώ, αμοιβομένης διά τιμητικής διακρίσεως. Διά την εθνικήν αυτήν ενίσχυσιν προς το Κράτος εις τα δυσκόλους διά το Έθνος και την ύπαρξιν του στιγμάς, καθώς ολόκληρον εκινδύνευεν να υποδουλωθή εις τους Ιταλούς.(Ανέφερα τη γνώμη μου στον τότε Γενικόν διοικητή Κρήτης Σφακιανάκη, ης ήτο αντίθετος προς το πνεύμα της εγκυκλίου αλλά του εδήλωσα ότι και δεν θα αντιδράσω, διότι δεν γνωρίζω τα βαθύτερα αίτια τούτης της ειδοποίησης.)
Η εγκύκλιος αύτη της Κυβερνήσεως έβρεν απήχησιν εις τας ψυχάς του Κρητικού λαού και οι υπερήλικες πατέρες ή οι έφηβοι αδελφοί των εις το μέτωπον δεινώς δοκιμαζομένων ηρώων μας έσπευσαν να παραδόσουν, οι πλείστοι, τα εις την κατοχήν των ευρισκόμενα εύχρηστα όπλα μετά των πυρομαχικών, μόνον η Επαρχία Σελίνου παρέδοκε 364 εύχρηστα όπλα με ανάλογον αριθμόν πυρομαχικών.
Η σκοπιμότης της διαταγής ταύτης δέον να ερευνηθή εν καιρώ καθόσον, ως θα ίδομεν κατιόντες, έπεξε σπουδαίον ρόλον κατά την διεξαγωγήν της μάχης της Κρήτης ένεκεν του ότι οι χωρικοί εστερήθησαν του οπλισμού εκείνου που συνεπεία της διαταγής εκείνης παρέδωσαν.
Τοιαύτη ήτο η γενική Στρατιωτική κατάστασις εις την Κρήτην κατά την παραμονήν της πτώσεως των αλεξιπτωτιστών και την οποίαν ασφαλώς εγνώριζε και ο εχθρός και ήτις κατά την γνώμην μου θα συνετέλεσε, μεταξύ άλλων παραγώντων, δια να εξαπολήση ο εχθρός την επίθεσιν του προς κατάληψιν της Κρήτης.
Διάχυτον ήτο το ερώτημα εις τε τούς στρατιωτικούς άλλα και στον Κρητικόν “θα κρατηθή η Κρήτη;”
Οι Κρήτες από ακριβή εκτίμησιν των πραγμάτων, όπως απεδείχθη, αντιλαμβανόμενοι κυρίως την έλλειψιν οπλισμού και πυρομαχηκών εις τε τον στρατόν και τον λαό, ανισυχούν διά την επικείμενην έκβασιν του αγώνος και δεν έχουν άδικον. Είμαι βέβαιος πως αν είχαν οι κάτοικοι όπλα και στρατιωτικαί ελλείψεις θα είχον ολιγωτέραν σημασίαν.
Την 30ην Απριλίου 1941 εις σύσκεψιν μεταξύ Ελληνικών αρχών και του Άγγλου Σρατηγού Γουείβελ ανετίθετο τη εγκρίσει και της Ελληνικής Κυβερνήσεως η Αρχηστρατηγία των εν Κρήτη Ελληνικών και Βρεττανικών Δυνάμεων εις τον Άγγλον Στρατηγόν Φράϊμπερ.
Ολίγους μήνας προ της μάχης της Κρήτης είχε διαδοθή ότι εμελετάτο η οργάνωσις των χωρικών, ορισμένων κλάσεων, σε Σώματα Πολιτοφυλακής εν Κρήτης. Άγνωστον μένει ακόμη διατί δεν επραγματοποιήθη εγκαίρως η ορθή όντως εκείνη σκέψις, όπως απεδείχθης.
Άμα τη καθόδω της Κυβερνήσεως εις Κρήτην και τη εισηγήσει του Αντισυνταγματάρχου Πεζικού κ. Παύλου Γύπαρη, προ της δημιουργουμένης ανάγκης της καταστάσεως, η Κυβέρνησις υιοθετεί πρότασιν αυτού περί ιδρύσεως Πολιτοφυλακής εν Κρήτη, τη υποδείξει του δε εκάλει τότε η Κυβέρνησις ορισμένους Αξιωματικούς, εν αποστρατεία τότε ευρισκομένους, διά να τους αναθέση τον καταρτισμόν(στρατολογίαν και εκπαίδευσιν) των πολιτοφυλάκων τούτων.
Κατά την εποχήν εκείνην εγώ διατελών εν αποστρατεία διέμενα μετά της οικογενείας μου εις το χωρίον μου Λειβαδά Σελίνου, οπότε λαβών γνώσιν της ανακλήσεως μου παρουσιάσθην εις τον τότε Υπουργόν των Στρατιωτικών αείμνηστον Στρατηγόν κ. Τζανακάκην, τοποθετήσα με ως βοηθόν του Στρατιωτικού Διοικητού της Α΄ Στρατιωτικής Διοικήσεως Χανίων Υποστρατήγου κ. Γαγάρα.
Τόσον η Ελληνική Κυβέρνησις όσον και αι στρατιωτικαί Αρχαί είχον την θετικήν πληροφορίαν ότι επίκειται η κατάληψις της Κρήτης υπό των Γερμανών διά εισβολής από αέρος και θαλάσσης. Πρός απόκρουσιν τούτων έσπευδον πλέον να λάβουν τ΄ απαιτούμενα μέτρα διά την άμυναν της νήσου, ένα δε εκ των μέτρων τούτων, ως ανωτέρω ελέχθη ήτο και η οργάνωσις ορισμένων κλάσεων του πληθυσμού εις οργανωμένα τμήματα πολιτοφυλάκων.
Τας παραμονάς της πτώσεως των αλεξιπτωτιστών έλαβε χώραν σύσκεψις εις το Υπουργείον των Στρατιωτικών υπό την προεδρίαν του τότε Στρατιωτικού Διοικητού Κρήτης Στρατηγού κ. Σκουλά Αχιλλέως και εις ην εκλήθησαν 1) Ο Διοικητής της 1ης Σρατ. Διοικήσεως Κρήτης (Χανίων) Υποστράτηγος κ. Γαργάρας.
Ο Αντισυνταγματάρχης Πεζικού κ. Παύλος Γύπαρης
Ο Αντισυνταγματάρχης Πεζικού κ. Σειραδάκης Χαράλαμπος
Ο Ταγματάρχης Πεζικού κ. Νικολούδης Εμμανουήλ
Ο Ταγματάρχης Πεζικού κ. Μάντακας Μίνως
Ο Ταγματάρχης Πεζικού κ. Βολάνης Γεώργιος
Ο Ταγματάρχης Πεζικού κ. Γερογιάννης Σπυρίδων
Ο Ταγματάρχης Πεζικού κ. Μανωλαράκης Ιωάννης(και τίνες άλλοι των οποίων τα ονόματα μου διαφεύγουν)
Κατά την σύσκεψιν εκείνην μας ανεκοινώθησαν ωρισμέναι πληροφορίαι και εξητάσθη η κατάστασις, ως αύτη εδημιουργείτο πλέον, μας εγνώσθη η απόφασις της ιδρύσεως της Πολιτοφυλακής και η ανάθεσις ταύτης εις ημάς, αλλά κυρίως η απόφασις των Αρχών Πολιτικών και Στρατιωτικών ν΄ αμυνθούν μέχρις εσχάτων. Εις την σύσκεψιν αυτήν ελάβομεν γνώσιν και συνεζητήσαμεν επί της υπ΄αριθμόν Α.Π.4 Δ/γής της 1ης Στρατιωτικής Διοικήσεως Χανίων, εκδοθείσης συνεπεία της υπ΄ αριθμ. ΑΠ.21 Δ/γής Υπουργείου Στρατιωτικών και των οποίων αντίγραφα επισυνάπτω. Η Πολιτοφυλακή αύτη έδει να οργανωθή το ταχύτερον καθόσον εκ των συνεχών βομβαρδισμών των Αεροδρομίων και Λιμένων της Κρήτης κλπ. Στρατιωτικών στόχων ήτο φανερόν ότι ο εχθρός προπαρασκευάζετο διά την σύντομον επίθεσιν του.-Αι πληροφορίαι άλλως τε τας οποίας είχον αι Αρχαί ομίλουν περί συγκεντρώσεων μεγάλου όγκου αεροπορίας εις τα Αεροδρόμια Πελοπονήσου και Στερεάς Ελλάδος, ως και μεγάλου αριθμού αλεξιπτωτιστών, ταυτοχρόνως όμως ομίλουν και περί πλωτών μέσων, άτινα κατέπλεον εις τα παράλια της Πελοπονήσου ιδίως.-
Κατά την ανωτέρω σύσκεψιν, ως ήτο φυσικόν, εζητήσαμεν τα μέσα που απαιτούντο διά την οργάνωσιν της Πολιτοφυλακής, ιδιαίτατα δε επιμείναμεν, εις την άμεσον χορηγείαν οπλισμού και πυρομαχικών διά τον εφοδιασμόν των ανδρών που θα στρατολογούσαμεν και με τα οποία θα εκάναμε την άμυνα κατά των αλεξιπτωτιστών και θα ενισχύαμεν και τον μαχόμενον στρατόν.-Μας εδόθη η απάντησις ότι επί του παρόντος εστερούμεθα οπλισμού και πυρομαχικών, αλλά ότι ζητηθέντα τοιαύτα και αφικνούμενα εις το αναμεταξύ θα μας απεστέλλοντο διά του ταχυτέρου μέσου.
Διά της ληφθείσης αποφάσεως εις το ανωτέρω μνημονευθέν συμβούλιον διεττασόμεθα οι προαναφερθέντες Αξιωματικοί ν΄ αναχωρήση έκαστος το ταχύτερον διά την περιφέρειαν που προορίζετο πρός οργάνωσιν της Πολιτοφυλακής. Έγώ διεττασόμην ν΄ αναχωρήσω διά την Επαρχίαν Σελίνου οπότε εφοδιασθείς διά του συνημμένου εν αντιγράφω φύλλου πορείας μου και της μνημονευθείσης υπ΄ αριθμόν 4 ΑΠ. Δ/γής 1ης Στρατιωτικής Διοικήσεως
Χανίων ανεχώρησα διά Κάνδανον-Κέντρον και Πρωτεύουσαν της Επαρχίας Σελίνου-όπου αφήχθην την 20 ώραν της 19ης Μαΐου 1941, ήτοι την παραμονήν της πτώσεως των αλεξιπτωτιστών.
Η διαρκής κατόπτευσις των Γερμανικών αεροπλάνων, ο συνεχής βομβαρδισμός του λιμένος της Σούδας, εις ον επλήγησαν πολλά ορμούντα εν τω λιμένι πλοία, ο βομβαρδισμός του αεροδρομίου του Μάλεμε, συνεπεία του οποίου εκάησαν όλα τα επί του αεροδρομίου Αγγλικά αεροπλάνα(την παραμονήν της μάχης της Κρήτης δεν υπήρχε πλέον επί της Κρήτης ούτε ένα Βρεττανικόν αεροπλάνον), αι επανειλημμέναι επιθέσεις κατά του αυτοκινήτου μου, κατά την διαδρομήν από Χανιά μέχρις Ανάβου, οπότε ενύκτωσε, δεν μου αφήκαν πλέον καμμίαν αμφιβολίαν περί της από ώρας εις ώραν επικείμενης εισβολής πρός κατάληψιν της Κρήτης, τελευταίου προμαχόνος εν τη Βαλκανική αλλά και βάσεως σοβαράς αεροπορικής και ναυτικής, ήτις θά εχρησίμευεν εις τας κατά της Αφρικής και γενικώς διά τας εις Μέσην Ανατολήν περαιτέρω επιχειρήσεις του Άξονος προς επίτευξιν των κατακτητικών του σκοπών.
ΠΡΟΠΑΡΑΣΚΕΥΗ ΤΟΥ ΑΓΩΝΟΣ
Άμα τη αφίξει μου εις Κάνδανον (20 ώρα της 19/5/1941) κατευθύνθην πάραυτα εις το κατάστημα της Υποδιοικήσεως Χωρ/κής Σελίνου και συνήντησα τον τότε Διοικητήν της Υποδιοικήσεως Χωρ/κής Μοίραρχον κ. Αρχοντάκην και εκάλεσα ταυτοχρόνως και τους Υποδιοικητήν Μοίραρχον Μπιτσάκην Γεώργιον και Ανθυπομοίραρχον Μουρκογιάννην Γεώργιον, εζήτησα σχετικάς πληροφορίας περί της δυνάμεως των ανδρών της Υποδιοικήσεως Χωρ/κής, την δύναμιν των ανδρών της Αγροφυλακής Σελίνου, τον οπλισμόν των και ότι άλλας σχετικάς διαταγάς είχον ούτοι παρά των Προϊσταμένων των Αρχών. Μ΄ επληροφόρησαν ότι η δύναμις εις άνδρας και Υπαξιωματικούς της Χωρ/κής Σελίνου είναι (;) η δέ δύναμις των ανδρών της Αγροφυλακής (;), διοικούνται δε οι άνδρες της Αγροφυλακής από τον Ειρηνοδίκην Κανδάνου κ. Μπάρδην, ήσαν δε οπλισμένοι οι μέν άνδρες της Χωρ/κής με Βουλγάρικα όπλα, έκαστον των οποίων ήτο εφοδιασμένον με 100 φυσίγγια, οι δε Αγροφύλακες με Ρώσικα όπλα και 100 φυσίγγια επίσης έκαστον τούτων (ο Ειρηνοδίκης Κανδάνου κ. Μπάρδης ως αναπληρών τον επιστρατευθέντα Αγρονόμον Κανδάνου ήτο επικεφαλής των Αγροφυλάκων τούτων).
Ο Μοίραρχος Μπιτσάκης μοι ανέφερε ότι υπάρχει διαταγή εις την Υποδιοίκησιν του Γενικού Επιτελείου Στρατού, δι΄ ής εφιστάται η προσοχή της εις τον χώρον των λιμνών και του Ξεροκάμπου Κανδάνου χώροι, οίτινες προσφέρονται διά την ρίψιν αλεξιπτωτιστών.
Αφού ούτω κατετοπίσθην επί των ανωτέρω ζητημάτων και μου ανέφερον ότι είχε ληφθή διαταγή των Προϊσταμένων των Αρχών σχετικώς με τον σκοπόν της αφίξεως μου και της παροχής κάθε ενισχύσεως εις την αποστολήν μου και εις ερώτησιν μου περί του αν υπάρχει οπλισμός διαθέσιμος εις την αποθήκην της Υποδιοίκησεως μοι εγνώρισαν ότι εκ των περισυλλεγέντων από τον πληθυσμόν της Επαρχίας όπλων παραμένουν εισέτι εις την αποθήκην περί τα είκοσι(20) τοιαύτα, αλλά με ελάχιστον αριθμόν φυσιγγίων. Διετάχθη δε ενώπιόν μου ο τότε Ενωματάρχης Παπαδομηχελάκης να τα θέσει εις την διάθεσιν μου μόλις ήθελον τα ζητήση. Εξέδοκα τότε διαταγήν προσκλήσεως των εφέδρων Αξιωματικών της Επαρχίας, δι΄ ής διέτασσα τούτους να παρουσιασθώσιν εις την Υποδιοίκησιν της Κανδάνου περί την 10ην πρωϊνήν της επομένης, καθ΄ όσον δι΄ αυτών των Εφέδρων Αξιωματικών εσκόπευα να προβώ εις την Οργάνωσιν της Πολιτοφυλακής. Κατετόπισα ακολούθως τους Αξιωματικούς της Υποδιοίκησεως Χωρ/κής λεπτομερέστερον επί τη καταστάσεως και τους διέταξα να επιτηρώσι τους ανωτέρω χώρους Λιμνών-Ξηροκάμπου διά μιας περιπόλου κατά την εσπέραν εκείνην και την εγκατάστασιν Φυλακίου εις τον χώρον αυτόν λίαν πρωί της επομένης.
Η ΕΙΣΒΟΛΗ
Ούτως είχον τα πράγματα ότε ανατέλοντος του Ηλίου της επομένης ημέραν Τρίτην-20 Μαΐου 1941- οι Γερμανοί εξαπέλυσαν την επίθεσιν των.
Την 7ην πρωϊνήν της 20ης Μαΐου 1941 ηκούσθη μακρόθεν
βαρύς ο βόμβος των Γερμανικών αεροπλάνων και μετ΄ολίγον εφάνησαν εις τον ορίζοντα εκατοντάδες αεροπλάνων παντός τύπου, βαρέα βομβαρδιστικά, καταδιωκτικά, ανεμόπτερα κλπ. που εκάλυπτον τον ουρανόν, ήρχοντο δέ από Ν.Δ. κατεύθυνσιν και από το μέρος της θαλάσσης και εχάνοντο πρός την κατεύθυνσιν των Χανίων. Μετά πάροδον ολίγων λεπτών της ώρας ήρχισε ν΄ ακούεται ο κρότος των αντιεροπορικών μας πυροβόλων μας και αι εκρρήξεις των ρυπτομένων βομβών των Γερμανικών αεροπλάνων. Ο θόρυβος της μάχης εις την πεδιάδα των Χανίων μου έδιδε την εικόνα των διαδραματιζομένων αλλά και τα εντεύθεν της μάχης τηλέφωνα μ΄ επληροφόρουν τα της εισβολής και των κατά προσέγγυσιν χώρων που ήρχισαν να ρίπτωνται οι αλεξιπτωτισταί και την έναρξιν της μοιραίας και τρομεράς εκείνης μάχης.
Την κρισιμότητα της καταστάσεως εξετίμησα από της πρώτης στιγμής, δι΄ εμέ όμως διεγράφετο απελπιστικά τρομερόν το αδιέξοδον εις το οποίον βρίσκομαι κατά την στιγμήν εκείνην, καθ΄ όσον:
Στρατόν τακτικόν δέν διέθετον κατά την στιγμήν εκείνην πέρα των Χωροφυλάκων της Υ/διοικήσεως Χωρ/κής Σελίνου(Κέντρου).
Στρατολογίαν των Πολιτοφυλάκων δεν επρόφθασα να κάμω, διότι δεν υπήρξεν ο απαιτούμενος προς τούτο υλικός χρόνος.
Ο στρατεύσιμος πληθυσμός της Επαρχίας; ή αιχμάλωτος των Γερμανών ή διεσκορπισμέμος εκτός της Κρήτης εις την Πελοπονήσον και λοιπήν Ηπειρωτικήν Ελλάδα.
Όπλα οι εναπομένοντες έφηβοι ή υπερήλικες δέν διέθετον ειμή ελάχιστα και ταύτα ημικαταστραμμένα(τα εύχρηστα μετά των πυρομαχικών είχον παραδοθή, ως προελέχθη.
Ο εφοδιασμός μου εκ Χανίων ήτο αδύνατος, διότι οι πεσόντες εις το μέσον(μεταξύ εμού και των Χανίων) Γερμανοί αλεξιπτωτισταί μοι έκοψαν την οδό επικοινωνίας μου μετά του κέντρου των Χανίων όπου και αν αφικνούντο εις το ανά μεταξύ χρονικόν διάστημα δέν θα ηδύναντο αι αρχαί διά ξηράς τουλάχιστον να με εφοδιάσουν.
ΙΔΕΑ ΕΝΕΡΓΕΙΑΣ
Αποφασίζω να ενεργήσω εις το πλαίσιον του πνεύματος της εντολής, η οποία συνίστατο: “Απόκρουσις αλεξιπτωτιστών, ενίσχυσης των τμημάτων του στρατού προς απόκρουσιν αποβάσεως του εχθρού”.
Με την πρόθεσιν ν΄ ανακουφίσω τον εις την πεδιάδα των Χανίων μαχόμενον ημέτερον Ελληνικόν και Βρεττανικόν στρατόν αποφασίζω να προβώ εις την επιστράτευση ολοκλήρου του πληθυσμού της Επαρχίας Σελίνου, ν΄ ωθήσω τούτους προς τον εχθρόν, έστω και αν ούτοι ήσαν ατελέστατα οπλισμένοι, να απειλήσω διά του όγκου κυρίως και της κινήσεως τούτων τα νώτα των εις την πεδιάδα των Χανίων ριπτομένων Γερμανών αλεξιπτωτιστών με την πεποίθησιν ότι η κίνησις μου αύτη θα ηνάγκαζε τον εχθρόν ν' αποσπάση δυνάμεις εκ της κυρίας του προσπαθείας(Αεροδρόμιο Μάλεμε Χανιά), να στρέψη ταύτας προς την κατεύθυνσίν μου, να προξενήσω όσας θα ηδυνάμην περισσοτέρας φθοράς εις αυτόν. Είναι γεγονός βέβαια ότι εγνώριζα τας ελλείψεις του στρατού μας καθώς και του Βρεττανικού τοιούτου, ουδέποτε όμως εφαντάσθην το μέγεθος των ελλείψεων τούτων.(Οι προαναφερθέντες αριθμοί, ιδίως εις βαρύν οπλισμόν, περισυνελλέγησαν και εξακριβώθησαν εκ των υστέρων.)
Ούτως σκεπτόμενος προβαίνω εις την έκδοσιν της κατωτέρω διαταγής μου, αυτοτιτλοφορηθείς Στρατιωτικός Διοικητής Σελίνου με τον σκοπόν να δόσω μεγαλύτερον κύρος εις την ενέργειαν μου, έστω και αν επομιζόμουνα την στιγμήν εκείνη βαρυτάτας ευθύνας και τούτο εφ' όσον η ενέργεια μου είχε ως σκοπόν την κοινήν προσπάθειαν κατά του βαρβάρου εισβολέως, και την άμυναν του πατρίου εδάφους.

ΒΑΣΙΛΕΙΟΝ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΟΣ Να διαβιβασθή
ΣΤΡΑΤΙΩΤΙΚΗ ΔΙΟΙΚΗΣΙΣ ΣΕΛΙΝΟΥ Τηλεφωνικώς και δ' αγγελιαφόρων
Αριθμ. πρωτ. 1 μερίμνη της Υ/διοικήσεως Χωρο-
φυλακής Σελίνου.
ΠΡΟΣ
Άπαντας τους κατοίκους της Επαρχίας Σελίνου.
Αγαπητοί συνεπαρχιώται: Από της στιγμής ταύτης το βάρβαρον πόδι του κατακτητού Γερμανού πατεί και μολύνει το Κρητικό χώμα μας.
Εν ονόματι της Πατρίδος Ελάτε μαζί μου να τον διώξωμεν.
Όποιος καταλαβαίνει ότι έχει εις τα φλέβας του Ελληνικόν αίμα όποιος θέλει να λέη πως είναι Κρητικός και Σελινιώτης, ας πάρη το τυφέκι του και ας τρέξει εδώ εις την Κάνδανον όπου σας περιμένω, Μάλιγχερ, Μάουζερ, Γκρά, κυνηγετικά ότι έχει έκαστος και όσα φυσίγγια έχει και οιουδήποτε τύπου είναι ταύτα και ευρίσκονται εις την κατοχήν του ας τα κρατά, διότι άλλοι πολεμισταί θα έχουν ανάλογα τυφέκια για να τα μεταχειρισθούν.
Ιερείς θυμηθείτε τον Γαβριήλ του Αρκαδίου.
Γεωργοί θυμηθείτε τας παραδόσεις της Επαρχίας μας
Δάσκαλοι, Δικηγόροι, Γιατροί διανοούμενοι θυμηθείτε τι έχει
υποστή η Κρήτη στην σκλαβιάν.
Κανείς να μην λείψη από το σημερινόν προσκλητήριον γιατί πριν
να βραδιάση η σημερινή ημέρα η Κρητική γη πρέπει να έχει ξεκαθαριστή
από τους απογόνους των Βανδάλων.
Είναι οι Αλαμάνοι της Ιστορίας.
Κύριοι, Κύριοι Αξιωματικοί υπέρποτε άλλοτε το καθήκον σας καλεί υπό τα όπλα.
Τέλος όλοι σας θυμηθείτε πως ο Κρητικός ύμνος προτάσει το Σέλινον
“Από εδώ Σελινιώτες κ..............”
Κάνδανος τη 20η Μαΐου 1941 ώρα 7 και 30΄ πρωϊνή
Ο Στρατιωτικός Διοικητής Σελίνου
ΧΑΡΑΛΑΜΠΟΣ ΣΕΙΡΑΔΑΚΗΣ
Αντ/ρχης

Ακολούθως διά να περιβάλω με κύρος και να κατοχυρώσω τους στρατευομένους εξέδοκα την κατωτέρα υπ' αριθμόν 2 Διαταγήν μου.

ΒΑΣΙΛΕΙΟΝ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΟΣ Άκρως επείγουσα
ΣΤΡΑΤΙΩΤΙΚΗ Δ/ΣΙΣ ΣΕΛΙΝΟΥ Να διαβιβασθή προς τους προέδρους κοινοτήτων
Αριθμ. πρωτ. 2 τηλεφωνικώς μερίμνη της Υ/διοικήσεως Χωρ/κής
Σελίνου διά της Αγροφυλακής και δ' αγγελιαφόρων

Εν ονόματι του Νόμου και του Βασιλέως
Εμείς ο Στρατιωτικός Διοικητής Σελίνου εν συνεχεία και της
υπ' αριθμ. 1 επιγούσης διαταγής μου και εις εκτέλεσιν της υπ' αριθμόν 4 ΑΠ. Δ/γής της 1ης Στρατ. Διοικήσεως Χανίων εκδοθείσης συνεπεία της υπ' αριθμ. 21 ΑΠ. Δ/γής Υπουργείου Στρατιωτικών “περί στρατολογίας Πολιτοφυλάκων” και κατόπιν της επιθέσεως του εχθρού προς κατάληψιν της Κρήτης.
Κηρύσσομεν την Επαρχίαν Σελίνου εις κατάστασιν πολιορκίας
Επιστρατεύομεν
α) Άπαντας τους κ.κ. Αξιωματικούς και Ανθυπασπιστάς παντός βαθμού και όπλου και ηλικίας, τους ευρισκομένους σήμερον εις την Επαρχίαν Σελίνου.
β) Άπαντας τους κατοίκους της `Επαρχίας Σελίνου τους δυναμένους να φέρωσιν όπλα.
γ) Άπαντες οι ανωτέρω δέον να ευρίσκωνται εις την Κάνδανον. Πρωτεύουσαν της Επαρχίας Σελίνου με τον οπλισμόν των παντός είδους τουφέκια και φυσίγγια και τεσσάρων ημερών τροφάς, το βραδύτερον μέχρι της δύσεως τού Ηλίου της σήμερον-20 Μαΐου 1941- άλλως θέλουσιν υποστή τας συνεπείας του Στρατιωτικού Νόμου εν καιρώ πολέμου.

Κάνδανος 20η Μαΐου 1941 ώρα 8η πρωϊνή
Ο ΣΤΡΑΤΙΩΤΙΚΟΣ ΔΙΟΙΚΗΤΗΣ ΣΕΛΙΝΟΥ
ΧΑΡΑΛ. ΣΕΙΡΑΔΑΚΗΣ

Περί την 10ην πρωϊνήν είχον συγκεντρωθή εις Κάνδανον συνεπεία της προσκλήσεως μου οι κάτωθι Αξιωματικοί:
Έφεδρος Υπολοχαγός Πεζικού Παπαηλιάκης Ανδρέας
Έφεδρος Λοχαγός Παλλήκαρις Ευτύχιος
Έφεδρος Υπολοχαγός Πυροβολικού Αποστολάκης Μηχ.
Έφεδρος Ανθυπολοχαγός Πεζικού Λαμπαθάκης
Ανθυπασπιστής εις πολεμικήν διαθεσιμότητα Καλογρίδης Ιωάννης
Απόστρατος Υπομοίραρχος Μαρματάκης Γεώργιος
Έφεδρος Υπολοχαγός Ζεβελάκης Φραγκιός
Αρκετοί έφεδροι Υπαξιωματικοί μεταξύ των οποίων και ο μόνιμος Λοχίας Λαζόπουλος Ιωάννης εν αδεία διατελών και οι έφεδροι λοχίες Σειραδάκης Ιωάννης, Κουκουτσάκης, Παπαδαντωνάκης Γεώργιος (Να προστεθώσιν οι Ε. Πρωτοπαπαδάκης)
Την επιτήρησιν της περιοχής του Λεκανοπεδίου Κανδάνου ανέθεσα εις την Υποδιοίκησιν Χωρ/κής Σελίνου, την επιτήρησιν των παραλίων από Τρυπητής εις Λαφονήσι εις τους Αστυνομικούς Σταθμούς Σούγιας και Παλαιοχώρας και εις την ακτίνα του έκαστος. Το υπόλοιπον των παραλίων μέχρι Ακρωτηρίου Κριού εις τον Πολιτευτήν Σεργεντάνην Ν.
Ανάγκην να σημειώσω ενταύθα ότι από 17ης Μαΐου 1941 ειδοποίησα τηλεφωνικώς εκ Χανίων τον πολιτευτήν Σεργεντάνην εις Βουτά Σελίνου και τον ενημέρωσα επί των προθέσεων μας περί οργανώσεως Πολιτοφυλακής, τον παρακάλεσα δε να προπαρασκευάση το έδαφος προς τούτο, κάνοντας την σχετικήν διδασκαλίαν εις τον λαόν της περιοχής του. Τούτου ένεκεν ο Πολιτευτής κ. Σεργεντάνης άμα ως έλαβεν γνώσιν της διαταγής μου περί επιστρατεύσεως, ευρέθη κατά πάντα έτοιμος και από της πρώτης στιγμής είχε υποχειρίους προς κινητοποίησιν περί τους 100 άνδρας. Καλέσας τούτον ίνα του αναθέσω την επιτήρησιν των ακτών της περιοχής Πελεκάνου τον διέταξα να διατηρή το τμήμα του εις επιφυλακήν και να είναι έτοιμος να κινηθή όποια στιγμήν τον ειδοποιούσα είτε πρός Κάνδανον είτε πρός Παλαιόχωραν είτε προς Μύλους και Φλώρια.
Εις θέσιν “Σταυρός” Κανδάνου κατέφθασαν περί τας εσπερινάς ώρας περί 25 άνδρες κάτοικοι του Κουστογέρακου υπό του Π. Γεωργιακάκη και Αρ. Πατεράκη, διέταξα να παραμείνουν με τον ίδιο σκοπόν της αμέσου κινητοποιήσεως. Επικοινώνησα με τις Βουκολιές όπου ευρήκα ες το τηλέφωνον τον έφεδρον Λοχαγόν Μαραγκάκην μου έδωσε τις απαιτουμένας πληροφορίες και τον διέταξα να συλλέξη όσους άνδρας ηδύνατο οίτινες μετά του Αστυνομικού Σταθμού Βουκολιών να επιτηρώσι την οδό Βουκολιές-Μάλεμε και να μου αναφέρωσι τα των κινήσεων των Γερμανών, του υποσχέθην δε ότι θα του στείλω εν ισχυρόν τμήμα εντός της ημέρας.
Περί την μεσημβρίαν είχαν συρεύσει ες την Κάνδανον αρκετοί κάτοικοι οπλοφόροι, πολλοί δε περισσότεροι άοπλοι. Διέταξα να συγκεντρωθώσιν άπαντες εις τον Ιερόν Ναόν του Αγίου Νικολάου όπου κατόπιν συντόμου ιεροτελεστείας ομίλησα εις το συγκεντρωθέν πλήθος, του υπέδειξα τον κίνδυνον της υποδουλώσεως εις τους Γερμανούς, τους κατέδειξα το τι έμελε να υποστή η Κρήτη και τους παρόρμησα να καταταγώσιν ως πολιτοφύλακες και ακολούθως να επιτεθώμεν και να συντείνομεν εις την εξόντωσιν των πεσόντων εις την πεδιάδα των Χανίων ή όπου αλλού εμφανισθώσιν αλεξιπτωτιστών. Ο κόσμος εξέσπασε εις ενθουσιώδεις ζητοκραυγάς υπέρ της Πατρίδος διεδήλωσε την απόφασιν του να πολεμήση μέχρι και του τελευταίου φυσιγγίου διά να εκδιώξη τον βάρβαρον επιδρομέα, μου εζήτη όμως μετ' επιμονής όπλα και πυρομαχικά, εδήλωσα εις τούτους ότι οπλισμού και πυρομαχικών στερούμεθα και ότι ταύτα πρέπει ν' αναπληρώση το θάρρος μας και η φειδώ των ολίγων πυρομαχικών μας, των υποσχέθην όμως να φροντίσω, συνδεόμενος με τα Χανιά να προμηθευθώ τοιαύτα, εάν υπάρχουν, διά να τους εφοδιάσω, πράγμα το οποίον από της πρώτης στιγμής επανειλημμένως και από διαφόρους κατευθύνσεις επεδίωξα, αλλά δυστυχώς δεν κατόρθωσα μέχρι τέλους να συνδεθώ μετά του κέντρου, να ζητήσω διαταγάς και τον εφοδιασμόν μας εις οπλισμόν και πυρομαχικά.
Από της στιγμής εκείνης διατάσσω τον καταρτισμόν των ομαδών μου και ορίζω τον Υπολοχαγόν Παπαηλιάκην Ανδρέα, Αξιωματικόν επιστρατεύσεως, όστις υπεδέχετο τους άνδρας και τους κατανένειμεν αναλόγως εις τμήματα υπό διαφόρους Αξιωματικούς και άλλους ηγήτορας.
Την 4ην μ.μ. μου ετηλεφώνησε από τα Φλώρια ο Μοίραρχος Μπιτσάκης, όπου από πρωϊνή τον είχον προωθήση προς αναγνώρισιν, ότι εις ολόκληρον την πέραν της Κανδάνου περιοχήν μέχρι Βουκολιών δεν έχουν εμφανισθή Γερμανοί και τότε τον διέταξα να αφήση ένα επιτηριτικόν φυλάκιον καθ΄ οδόν, αφήνων τον τηλεφωνητήν με τον φορητόν τηλέφωνον με το οποίον αναχωρών τον είχον εφοδιάσει.
Την 4ην και 30΄ μ.μ. κατήρτησα απόσπασμα εκ 35 ανδρών υπό τον Ανθυπασπιστήν Καλογρίδην και με ομαδάρχας Λοχίαν Λαζόπουλον Ιωάννην και Χούδαλην Φώτιον, όπως μεταβώσιν εις Βουκολιές και παρουσιασθώσιν εις τον Λοχαγόν Μαραγκάκην, αφού δε λάβωσιν από τούτον πληροφορίας, συνδεθώσι με ορισμένους άνδρας που είχον προηγουμένως και αυτοβούλως προωθηθή εις Βουκολιές, είτα δε προχωρήσωσι προς την κατεύθυνσιν Μούλετε-Μάλεμε και φροντίσουν να λάβουν την μετά του εχθρού επαφήν.
Από Βουκολιές μ' επληροφόρησαν την εκεί άφιξίν των ανωτέρω ομάδων μου και ότι βαδίζουν διά την αποστολήν των. Κατά την εσπέραν εκείνην της 20ης Μαΐου τα τμήματα προχωρήσαντα εις την πέραν των Βουκολιών περιοχή(Χαϊντέρι-Παθακιανά) δεν συναντήθηκαν μετά του εχθρού, στήσαντες ενέδρας διενυκτέρευσαν εις Χαϊντέρι.
21ην Μαΐου 1941
Τα εξημερώματα της 21ης Μαΐου αι ομάδες του Ανθ/στού Καλογρίδη, Λαζοπούλου και Χούδαλη προελάσασαι λαμβάνουν την επαφήν μετά των αλεξιπτωτιστών παρά τα υψώματα Χαϊντέρι-Παθακιανά-Μούλετε, συμπλέκονται εις μάχην εκ του συστάδιν ιδίως εις τα τοποθεσίας Παθακιανά και Χαϊντέρι.
Ο εχθρός αντιληφθείς επίθεσιν εκ των νώτων στρέφει πάραυτα δυνάμεις αλεξιπτωτιστών προς την κατεύθυνσιν αυτήν προς εξουδετέρωσιν της εκ των νώτων του επιθέσεως, ταυτόχρονα Γερμανικά αεροπλάνα αρχίζουν το σφυροκόπημα των ημετέρων ομάδων. Επικοινωνήσας με της Βουκολιές και εν συνεχεία μετά του ομαδάρχου Χούδαλη τον διέταξα, αφού μου εγνώρισε τα της επαφής και της επιθέσεως του εχθρού προς την κατεύθυνσιν του, ν' απασχολή διαρκώς τον εχθρόν, ευρισκόμενος όμως προ πιέσεως, υπερτέρων δυνάμεων, να συμπτίσσεται κατά την έννοιαν του άξονος της αμαξιτής οδού Βουκολιών, Βουκολιές-Κάνδανος. Οι Γερμανοί ενήργησαν επίθεσιν κατά των τμημάτων μας τούτων από την κατεύθυνσιν του χωρίου Συρίλι. Κρατερά συμπλοκή συνάπτεται παρά το Χαϊντέρι μετά της ομάδος του Λοχίου Λαζόπουλου Ιωάννου όπου ούτος εις πάλην στήθος προς στήθος πίπτει νεκρός. Την προσπάθειαν των τμημάτων σπεύδουν και ενισχύουν τμήματα Κισσαμιτών(Παλαιά Ρούματα, Βουκολιές και γενικώς τα πέριξ χωρία) καθώς και έτερα τοιαύτα του Ταγματάρχου κ. Ντιγριντή και ούτω τα τμήματα μας κατορθώνουν ν' απαγκινστρωθούν και ν' αποφύγουν την εκ της κατευθύνσεως του χωρίου Συρίλι εξαπολυθείσης κυκλώσεως. Μαχόμενα τα τμήματα μας υποχωρούν διά Βουκολιών διεκδικούντες το έδαφος σπιθαμήν προς σπιθαμήν και φθάνουν εις το ύψωμα του Πύργου Βουκολιών. Εις Βουκολιές φονεύεται επίσης και ο Γεώργιος Γουλιέλμος καθ' ην ώραν οι Γερμανοί εισήρχοντο εις Βουκολιές. Κατά την εξαπολυθείσαν επίθεσιν των Γερμανών εις Χαϊντέρι ο Ανθυπασπιστής Καλογρίδης χάνει την επαφήν με τας ετέρας δυο ομάδας Λαζοπούλου και Χούδαλη.
Η μάχη μετατοπίζεται τας απογευματινάς ώρας εις τα περί τον Πύργον των Βουκολιών υψώματα, ει την οποίαν, πλήν των ημετέρων τμημάτων λαμβάνουν μέρος και τμήματα του Λοχαγού Ντιγριντή.
Τα πρωϊνάς ώρας της 21ης Μαΐου και καθ' ην ώρα είχον συνδεθή με τα προκαλυπτικά τμήματα μου εις την περιοχήν Βουκολιών μ' εκάλεσαν ες το τηλέφωνον από το Καστέλλι που με εζήτει το Τάγμα, που ως εν συνεχεία μου εγνώρισε, εζήτει επειγόντως να συνδεθώ με τα Χανιά και να ειδοποιήσω να τους στείλουν πυρομαχικά, καθότι ως μοι εγνώρισε από τηλεφώνου σχετικός Αξιωματικός του Τάγματος συνέλαβον και εξόντωσαν όλους εις την περιοχήν Καστελλίου ριφθέντας Γερμανούς Αλεξιπτωτιστάς. Κατά το χρονικόν διάστημα που εμεσολάβησε από της ειδοποιήσεως μου από τον τηλεφωνικόν θάλαμον μέχρις ου παρουσιασθή το Τάγμα με το οποίον με συνέδεσαν ήκουσα εις το τηλέφωνον Γερμανικήν συνδιάλεξιν και γέλωτας. Το τοιούτον μοι έδοσε να ενοήσω ότι οι Γερμανοί διά παροχετεύσεως παρακολουθούν τας συνδιαλέξεις, διότι ως ήτο φυσικόν δεν υπήρχεν εις τα ενδιάμεσα τηλέφωνα ουδεμία τάξις, ετηλεφώνει οποιοσδήποτε ήθελε και ήκουε κανείς πάσης φύσεως πληροφορίαν και διεδιδομένας φήμας σε σημείον που εδυσκολεύετο να συνενοηθή υπηρεσιακώς.
Εθεώρησα τότε σκόπιμον εφ' όσον αντελήφθην ότι εχθρός με παρακολουθεί να μεταβιβάσω ψευδή πληροφορίαν αφ' ενός μεν να ανησυχήσω τον εχθρόν και να τον παραπλανήσω αφ' ετέρου δέ να δόσω την ελπίδα εις το Τάγμα Καστελλίου ότι θα ελάμβανε πυρομαχικά και να κάμη χρήσιν της κινήσεως του και των υπολοιπομένων τοιούτων διά τον ίδιον σκοπόν που και εγώ έκανα την κίνησιν μου με ελάχιστα πυρομαχικά, εφ' όσον εγνώριζα ότι μήτε υπήρχον τοιαύτα εις τα Χανιά μήτε υπήρχε τρόπος επικοινωνίας εφ' όσον και διά τον εαυτόν μου εφρόντιζον πρός τούτο. Απαντώτας εις την αίτησιν του Αξιωματικού του Τάγματος Καστελίου Ταγμ/χου Κουρκούλη Έμ. του απήντησα ότι πυρομαχικά θα του στείλω εγώ εκ των αποθηκών επιστρατεύσεως των ευρισκομένων εις Κάνδανον και του εζήτησα να μου πή τι είδους φυσίγγια θέλει όπλου και τί πολυβόλου, ενθουσιασθής μου απήντησεν ότι του αναγκαίου φυσίγγια στάγερ, αλλά ότι στερείται πολυβόλων. Εις ερώτησίν μου αν δύναται να πλαισιώση μίαν πολυβολαρχίαν διά να του στείλω τα πολυβόλα και εις καταφατικήν απάντησιν του είπα: “αύριον το πρωί θα βαδίσω με το Σύνταγμα μου κατ' ευθείαν Κάνδανος Βουκολιές-Μάλεμε με ένα μου τμήμα το οποίον θα στείλω διά την πλάγιο φύλαξιν μου από την κατέυθυνσιν Ντελιανά-Κολυμβάρι θα σας στείλω μία εφοδιοπομπήν με φυσίγγια και τα πολυβόλα μιας πολυβολαρχίας να έχετε δε τα Συνεργεία έτοιμα για να την οργανώσητε. Δεν δύναμαι να σας τα στείλω απόψε-καθ' όσον εις το αναμεταξύ ούτος επέμενε να του σταλώσιν εντός της εσπέρας- διότι ασχολούμαι με την επιστράτευσιν και τον καταρτισμόν και εφοδιασμόν του Συντάγματος μου.”
Αναφέρω λεπτομερώς το περιστατικόν αυτό, διότι ως απεδείχθη εκ των υστέρων ο εχθρός παρακολουθών την συνδιάλεξιν μου εκείνην έδωσεν απόλυτον πίστιν και νομίσας ότι απειλούνται τα νώτα του εκ του ούτω παρασκευαζομένου συντάγματος απέσπασε σοβαράς δυνάμεις εκ της κυρίας του προσπαθείας και τας έστειλε εις την κατεύθυνσιν του Σελίνου πράγμα όπερ και εγώ επιδίωκα διότι ούτω έδιδον χείρα βοηθείας εις τον μαχόμενον στρατόν εις την πεδιάδα των Χανίων διά της αποσπάσεως τμήματος εκ της κυρίας προσπαθείας. Μετά πάροδον δύο ωρών από της τηλ. ταύτης συνδιαλέξεως μετά του Καστελλίου επαρουσιάσθησαν τα πρώτα σμήνη ανυχνευτικών αεροπλάνων άνωθι της Κανδάνου και της λοιπής Επαρχίας Σελίνου και αφού κατόπτευσαν όλας τας προσβάσεις από τα διάφορα σημεία της επαρχίας προς Κάνδανον και επίσθησαν διά την συρροήν του κόσμου εις την Κάνδανον, τότε άρχισαν να πολυβολούν φθάνοντες εις ύψος ενίοτε 10 μέτρων υπέρ την επιφάνειαν του εδάφους μετ' ου πολύ δε ανεχώρησαν. Τη 6ην και 30΄ μ.μ. ενεφανίσθησαν υπέρθεν της Κανδάνου περί τα 25 βομβαρδιστικά αεροπλάνα συνοδευόμενα από ισάριθμα καταδιωκτικά και ήρχισαν άγριον βορβαδισμόν της Κανδάνου και των χωρίων των κείμενων εις τους παλαιούς Δήμους Καμπανού-Παλαιοχώρας-Πελεκάνου, αλλά κυρίως την προσοχήν των την έστρεψαν εις την Κάνδανον όπου ήτο πλέον των 1500 ατόμων συγκεντρωμένων.
Ήτο πλέον φανερό ότι ο εχθρός έδιδε προσοχήν πρός Κάνδανον συνεπεία της τηλ. εκείνης συνδιαλέξεως μου και των συγκεντρώσεων εις Κάνδανον ας παρετήρησε κατά τας αναγνωσίσεις του. Έδει κατά συνέπειαν να ενισχύσων την αντίληψιν του ταύτην.
Την ιδίαν εσπέραν διέταξα τον εις τον Σταυρόν διαμένοντα έφεδρον Λοχίαν Γεωργιακάκην ίνα μετά του τμήματος του κατέλθη εκ Σταυρού κατευθυνθή πρός Ντελιανά-Βασιλόπουλο-Επισκοπή και φροντίση να λάβη την μετά του εχθρού επαφήν από την κατέυθυνσιν Βασιλόπουλο καθ' οδόν ούτος, ώς αργότερον μοί ανέφερε, συνήντησεν άνδρας του Σχολείου Ευελπίδων βαζίζοντας πρός Σέμπρωνα άνευ Αξιωματικών, εβλήθησαν δε οι άνδρες του τμήματος του από περεξήγησιν εκ των τμημάτων τούτων ευτυχώς άνευ θυμάτων. Εις Επισκοπήν ευρισκόμενον το τμήμα εδέχθη επιδρομήν πληθώρας Γερμανικών αεροπλάνων και καθηλώθη επ' αρκετόν άμα ενύκτωσε εβάδισε πρός Βουκολιές, αλλά έλαβε την πληροφορίαν ότι οι Βουκολιές κατελήφθησαν και εστράφει πρός Δρομόνερον και συνεδέθη τηλεφωνικώς μαζί μου, οπότε διετάχθη να εγκαταστήση φυλάκιον εις Δρομόνερον και ν' αναμείνη να συγκρουσθή εκεί μετά του εχθρού όστις εις το αναμεταξύ ήρχισε ν' ανέρχηται προς Δρομόνερον, αφού ανέτρεψε την εις Πύργον Βουκολιών ημετέραν άμυναν. Εκεί ετραυματίσθη και ο εκ Καλαμίου Γεώργιος Γεωργιακάκης (υιός) διαφυγών την αιχμαλωσίαν χάρις και την αυτοθυσίαν του Λοχαγού Ντιγριντή, ως ο ίδιος ο Λοχαγός Ντιγριντής εις αναφοράν του μου ανέφερε.
22 Μαΐου 1941
Τα προκαλυπτικά τμήματα μας(Χούδαλη, Γεωργιακάκη, ομάδες εκ Παλαιών Ρουμάτων και των πέριξ χωρίων) εγκαθίστανται πλέον εις το ύψωμα Δρομονέρου παρά την διακλάδωσιν της οδού Σελίνου-Φωτακάδου. Εκεί προσήλθεν εις ενίσχυσίν των ένας στρατιώτης εκ Παλαιών Ρουμάτων Φρυδάκης Ιωάννης, οπλισμένος με ένα Γερμανικόν πολυβόλον, το οποίο είχε αφαιρέσει από Γερμανόν ον εφόνευσεν εις Βουκολιές και όπου ο εχθρός βαδίζων προς Σέλινον προσέκρουσεν εις σοβαράν άμυναν, υποστάς πολλάς απωλείας τόσον από τους άνδρας όσον από τα αιφνιδιαστικά πυρά του πολυβόλου εις σημείον που ηναγκάσθη να υποχωρήση. Κατόπιν αντεπιθέσεων των ημετέρων εις απόστασιν 2 χιλιομέτρων και όπου παρέμειναν καθηλωμένοι ολόκληρον την ημέραν. Περί την δήλι ενισχυθείς ο εχθρός δι' ικανής δυνάμεως και πληθώρας αεροπλάνων επετέθη εκ νέου κατά των ημετέρων, οίτινες προ υπερτέρων εχθρικών δυνάμεων ευρεθέντες, και εξαντληθέντων των πυρομαχικών των ήρχισαν να συμπτύσωνται άλλοι μεν προς Κακόπετρον άλλοι δε προς Παλαιά Ρούματα. Από τηλεφώνου διέταξα την εγκατάστασιν φυλακίων προς επιτήρησιν της οδού.
Η κίνησις των αποσπασμάτων μας εις Κίσσαμον, η συνεχής αντίστασις που προέβαλον από Χαϊντέρι μέχρι Κακοπέτρου, η εμφάνισις πολυβόλου εις το ύψωμα του Δρομόνερου και η αέναος συσόρευσις δυνάμεων εξ' όλων των σημείων της Επαρχίας Σελίνου προς Κάνδανον έπεισαν τον εχθρόν ότι σοβαρά δύναμις παρασκευάζεται και βαδίζει προς Μάλεμε την οποίαν ο εχθρός, όπως φαίνεται, υπελόγισε εις δύναμιν τάγματος.
Το τοιούτον διαπιστούται εκ του μετέπειτα εκδοθέντος βιβλίου του αρχηγού της μυστικής Γερμανικής κατασκοπείας εν Κρήτη ΦΛΕΣΕΡ(ορεινοί κηνυγοί εις την Κρήτην) και όστις αναφέρει επί λέξει: “Τα αεροπλάνα μας διεπίστωσαν ότι ισχυρόν Αγγλικόν Τάγμα εβάδιζε από Κάνδανον πρός Βουκολιές κλπ.”
Αι πληροφορίαι τας οποίας συνέλλεξα τόσον από τα τμήματα μας τα προκαλυπτικά όσο και από άλλας πηγάς, κυρίως από διαρρέοντας κατοίκους της περιοχής Κισσάμου μ' έπεισαν ότι η δύναμις του εμφανισθέντος εχθρού τας εσπερινάς ώρας της 22ας εις τα υψώματα Δρομονέρου ανήρχετο εις δύναμιν τάγματος, ενισχυμένου με αρκετούς σωλήνας όλμων και με προθέσεις να προελάσουν προς Κάνδανον.
Θέλοντας να καταστήσω ενήμερους τους Αξιωματικούς και προύχοντας τας Επαρχίας Σελίνου αφ' εν' ενός μεν να των γνωρίσω τας προθέσεις μου αφ' ετέρου δε να καταστήσω εις αυτούς τας προθέσεις του εχθρού γνωστάς, περί καταλήψεως της Κανδάνου και επειδή προέβλεπα ότι η Κάνδανος εις μιαν άμυναν περί αυτήν θα καταστρέφετο από την αεροπορίαν και τα βαρέα όπλα του εχθρού συνεκάλεσα την εσπέραν εκείνην της 22ης Μαΐου 1941 σύσκεψιν εις τον λόφον της Κανδάνου έμπροσθεν του Δημοτικού Σχολείου και παραπλεύρως του Ειρηνοδικείου ανέλυσα την κατάστασιν, εγνώρισα την δύναμιν του προς Κάνδανον προελαύνοντος εχθρού και τας προθέσεις του να καταλάβη την Κάνδανον, παρακάλεσα τότε τους συγκεντρωθέντας να με συνδράμουν να δόσωμεν την μάχην της τιμής διά την αντίστασιν του Σελίνου, έστω και διά την Ιστορίαν. Εξεδήλωσα τους φόβους μου διά την καταστροφήν της Κανδάνου και τους ηρώτησα τί προτιμούν να δόσωμεν την μάχην εις τον ορεινόν όγκον του Κακοπέτρου, οπότε αποφεύγομεν την καταστροφήν της Κανδάνου ή εις το Κανδανιώτικο Φαράγγι, που λόγω της φύσεως του εδάφους δι' ολιγοτέρου αριθμού οπλοφόρων θα φέρωμε περισσότερα αποτελέσματα και θα κάνωμεν εις τον εχθρόν από πολλάς κατευθύνσεις αντιπερισπασμούς, αλλά και το κυριώτερον λόγω του εδάφους θα μπορέσωμεν να κάμωμεν ευριτάτην χρήσιν των κυνηγετικών μας όπλων;
Άπαντες άνευ ουδεμιάς εξαιρέσεως μου εδήλωσαν την απόφασιν των να κάμωμεν την τελευταίαν αντίστασιν εις το Κανδανιώτικο Φαράγγι και ότι αδιαφορούν διά την καταστροφήν της Κανδάνου. Και ήσαν προς τιμήν τους παρόντες την στιγμήν εκείνην οι πλείστοι Κανδανιώτες.
Κατά την σύσκεψιν ταύτην εξ' όσων ενθυμούμαι, παρίσταντο οι κάτωθι:
1)Υπολοχαγός Παπαηλιάκης Ανδρέας, 2) Υπολοχαγός Αποστολάκης Σ. 3) Ιδιώτης Γεωργιακάκης Ευάγγελος, 4) Κρομμύδης Ιωάννης, 5)Β. Σαρτζέτης, 6) Βαρδαλάς Γ., 7)Κουκουράκης Μ., 8)Ιωάννης Σειραδάκης, 9)εφ. λοχ. Μιχ. Μπελιβανάκης, 10) λοχ. Κουκουτσάκης, 11) Ε. Ξανθουδάκης, 12) Ανθ/στής Ευάγ. Πρωτοπαπαδάκης, Ελληνάκης Δημήτριος.
Εις τον χώρον εκείνον της συσκέψεως ευρίσκεται σήμερον τοποθετημένη πινακίς με τας λέξεις: “Εδώ ελήφθη η απόφασις να πολεμήσωμεν οι Σελινιώτες κατά των Γερμανών και ας καταστραφή η Κάνδανος”.
Κατόπιν της ως άνω ληφθείσης αποφάσεως εξέδοσα κατά την διάρκειαν της νύκτας την διαταγήν επιχειρήσεων και όριζα ως κυρία γραμμήν αντιστάσεως τους προ της Κανδάνου λόφους και με γραμμήν εκινούμενην από Ξερόκαμπον άκρον αριστερόν, Αγριομέλισσα, υψώματα νερόσπηλιο, με το δεξιόν μου στηριζόμενον εις τον ορεινόν όγκον του Αποπηγαδιού παρά την θέσιν “Βοσκού”
23 Μαΐου 1941
Τας πρωϊνάς ώρας της 23ης Μαΐου 1941 παρημέλησαν την επίβλεψιν της αμαξιτής οδού οι παρά τον Κακόπετρον άνδρες του φυλακίου μας και την 10 και 30΄πρωϊνήν Αναγνωριστική Περίπολος του εχθρού επί μοτοσυκλετών ενεφανίσθη ες τη γέφυραν “Ανισαράκι” . Το εκεί φυλάκιον μας-διότι έχοντας υπ' όψιν περίπτωσιν όπως η ανωτέρω, είχα τοποθετήσει διαδοχικά φυλάκια κατά τον άξονα της οδού-επυροβόλησε πάραυτα την Γερμανικήν περίπολον συνήψε συμπλοκήν μετ' αυτής, κατά την οποία ετραυματίσθη ένας Γερμανός στρατιώτης και η περίπολος υπό την πίεσιν των ανδρών του φυλακίου μας επιβάσα τών μοτοσυκλετών της εστράφη πρός τα οπίσω. Μόλις έλαβα γνώσιν τηλεφωνικώς ειδοποίησα πάραυτα τα Φλώρια και τα Παλ. Ρούματα να σπεύσουν ν' αποκόψουν τον δρόμο της υποχωρήσεως της περιπόλου, κι ότι τους στέλνω ενισχύσεις, σπεύδων δε και εγώ επί τόπου πράγμα όπερ εγένετο.(Μας πληροφορεί ο Γεωργιακάκης ότι οι ημέτροι απεχώρησαν εκ Χανίων και ότι παρέμειναν οι Συντ/χες ..... και Γύπαρης να παραδόσουν την πόλιν στους Γερμανούς)
Καθ' οδόν τη πρωτοβουλία του αειμνήστου Ήρωος Ελευθερίου Γεωργιλάκη συνήψαν συμπλοκήν μετά των Γερμανών εις Φλώρια εντός του χωρίου και τους καθήλωσαν. Διέταξα τον λοχίαν Κουκουτσάκην (Δημοδιδάσκαλον) εκ Πλεμενιανών να παραλάβη όσους άνδρας είχε κοντά του και να σπεύση διά της συντομοτέρας οδού μέσω Ανάβου διά να συμβάλει εις την εξόντωσιν. Τουταυτό και στο εις Ανισαράκι φυλάκιον μας, το οποίον ηκολούθησε τους υποχωρούντας Γερμανούς. Κατά την 12ην Μεσημβρινήν τόσον οι άνδρες του χωρίου Πλεμενιανών υπό τον Κουκουτσάκην όσον και οι άνδρες του φυλακίου Κανδάνου συνέκληναν προς τα Φλώρια και ούτω οι Γερμανοί ευρέθησαν κυκλωμένοι. Συνήφθη τότε κρατεράν μάχην μεταξύ Γερμανικού αποσπάσματος και των ημετέρων αποσπασμάτων και κυρίως υπό τον Κουκουτσάκην αρχικώς, ακολούθως δε κατεύθασαν και άλλοι. Η μάχη διήρκησε μέχρι της εσπέρας. Άνισος υπήρξεν ο αγών, καθόσον οι μεν Γερμανοί ήσαν οπλισμένοι μέχρις οδόντων, οι δε ημετέροι διέθετον περί τα οκτώ(8) πολεμικά όπλα, δύο γκρά, έξ κυνηγετικά και ένα περίστροφον. Οι ημετέροι επλησίασαν εις απόστασιν 5-10 μέτρων και οι Γερμανοί έπιπτον ο ένας μετά τον άλλον, εις πάλην στήθους προς στήθος, αλλά και εκ των ημετέρων πίπτουν τρείς νεκροί. Η εξόντωσις του αποσπάσματος ήτο βεβαία, αλλά τα πυρομαχικά εξαντλούντο, οι ημετέροι δεν αποσύρονται έως ότου την τελευταίαν στιγμήν καταφθάνουν ενισχύσεις πανταχόθεν(Από Κανδάνου, τέως Δήμος Καμπανού, Παλαιά Ρούματα κλπ.) Γίνεται τέλος η τελευταία εξόρμησις και εξοντώνεται ολόκληρον το Γερμανικόν απόσπασμα, υπολείπονται δύο Γερμανοί κλεισμένοι εντός οικίας, καταφθάσας εν τω μεταξύ ο υποφαινόμενος τους διέταξα να παραδοθούν, πλην ούτοι ηρνήθησαν, εις το τέλος όμως και ούτοι εξοντώθησαν. Λέγεται ότι είς διεσώθη λόγω του σκότους. Καταμέτρησα 19 Γερμανικά πτώματα μετά την μάχην και διέταξα την ταφήν των.
Εκ της εξετάσεως την οποίαν ενήργησα δέν διεπίστωσα ουδεμία κάκωσιν ή ακρωτηριασμόν επί των Γερμανικών πτωμάτων. Ένας μόνον εκ των Γερμανών έφερε τραύμα διαμπερές εις τον λαιμόν διά ξιφολόγχης, το οποίον όπως διεπίστωσα του το κατέφερεν εις την πάλην ήτις διεξήχθη μεταξύ αυτού και του νεαρού πολιτοφύλακα Ηλία Παπαηλιάκη, ο τελευταίος και διά της ξιφολόγχης του Γερμανού, την οποία του απέσπασε διαρκούσης της πάλης.
Καθ' ην ώραν διεξήγετο η εξόντωσις της ανωτέρω Γερμανικής δυνάμεως, έτερον τμήμα εξ 22 ανδρών έσπευδεν εις ενίσχυσίν των. Καθ' οδόν και παρά το χωρίον Μεσαύλια συνηντήθη με το εκεί φυλάκιον μας, του οποίου επί κεφαλής ευρίσκετο ο Στέφανος Καμηλάκης μετά 20σάδος ανδρών εκ Βλάτους Σασάλου και των πέριξ χωρίων. Η συμπλοκή διεξήχθη εκ του συστάδιν, πρός στιγμήν οι Γερμανοί νομίσαντες ότι ευρέθησαν προ υπερτέρων δυνάμεων, κατέθεσαν τα όπλα και ύψωσαν τας χείρας των -σημείον παραδόσεώς των- όταν όμως αντελήθησαν ότι το ημέτερον φυλάκιον δεν είχε μεγάλην δύναμιν ήρπασαν εκ νέου τα όπλα των και ηθέλησαν να επιτεθούν των ημετέρων εκ νέου, αποτέλεσμα της στάσεως των ταύτης ήτο να φονευθούν άπαντες, πλήν έξ, οι οποίοι συληφθέντες αιχμάλωτοι οδηγήθησαν εις Σάσαλον, αφέθησαν δέ ελεύθεροι άμα ως οι Γερμανοί έγιναν κύριοι του Νομού Χανίων και έληξε η μάχη της Κρήτης. Οι Γερμανοί ούτοι αιχμάλωτοι εις ένδειξιν φαίνεται ευγνωμοσύνης πολλάς ημέρας μετά την απελευθέρωσίν των επανήλθον και εφόνευσαν τον φιλοξενήσαντα τούτους κάτοικον Μεσαυλιών Νταγκουνάκη.
Κατά τάς ανωτέρω συμπλοκάς έχομεν νεκρούς:
1) Στέφανον Ποντικάκην εξ' Σπίνας, 2) Στέφανον Βεστάκην Χωροφύλακα, 3) Κυριάκον Καστάνην, 4)Ελευθέριον Γεωργιλλάκην, 5).......
τραυματίας δέ τους: 1) Γεώργιον Γρηγορομιχελάκην, 2) Γεώργιον Αναστασάκην, 3) Ιωάννην Μαθιουδάκην και 4) Νικόλαον Κουλιέρην.
Λάφυρα κατά την ανωτέρα μάχην των Φλωρίων επήραν δύο πολυβόλα οκτώ οπλοπολυβόλα και 9 τουφέκια, ένα ασύρματον, αρκετές χειροβομβίδες και μερικάς χιλιάδες φυσιγγίων, εις δε την μάχην παρά τα Μεσαύλια επήραν οι πολεμισταί μας έτερα δύο πολυβόλα, 14 οπλοπολυβόλα, και οκτώ(8) όπλα, αρκετά περίστροφα και πολύ περισσότερα φυσίγγια έγγραφα, χάρτας, πηξίδας και διάφορα άλλα στρατιωτικά αντικείμενα και τα σημαίας των δύο αποσπασμάτων.
Ο οπλισμός ούτος και τα πυρομαχικά τα οποία περιήλθον εις χείρα μας ως λάφυρα από τον εχθρόν πολύ μας ενίσχυσαν εις την μάχην της επομένης, που μετά τόσης σφοδρότητος διεξήχθη εις το Κανδανιώτικο φαράγγι.
Την 11ην πρωϊνήν της ιδίας ημέρας ήλθεν εκ Κανδάνου απόσπασμα Άγγλων στρατιωτών, 22 τον αριθμόν, άοπλοι υπό Υπαξιωματικόν Άγγλον, εφαίνοντο λίαν εξηντλημένοι και εις ερώτησίν μου μού εδήλωσαν ότι μεταβαίνουν εις Σούγια, η εντύπωσις μου ήτο ότι επρόκειτο περί φυγάδων, μη δυνάμενος να πράξω άλλως τους εχορήγησα τροφήν και τους έδιωξα το ταχύτερον διά να μη σπείρουν τον πανικόν.
Την ίδιαν ημέραν με ειδοποίησαν τηλεφωνικώς από τα Φλώρια ότι συνέλαβον τά προκαλυπτικά τμήματα μας ένα ξένον κατάσκοπον. Τους συνέστησα να μη τον κακοποιήσουν, αλλά να τον οδηγήσουν ταχύτατα ενώπιον μου. 'Οταν μου παρουσιάσθη ούτος αντελήφθην ότι πρόκειται περί Μογκόλου και εις ερώτησίν μου περί της ταυτότητός του μου υπέδειξε το διαβατήριον του και έγγραφα τεθεωρημένα παρά των Ελληνικών Αρχών εξ' ων εφαίνετο ότι ήτο Ιάπων και πολεμικός ανταποκριτής. Του εχορηγήσαμε τροφήν, αλλά τον εθέσαμεν υπό επιτήρησιν(μας παρεκάλεσε μόνον να ευρίσκεται εις εμφανές μέρος να παρακολουθή τας επιχειρήσεις διά να δύναται εν καιρώ να γράψει λέγει τας εντυπώσεις του.)
Εάν επρόκειτο περί του Ιάπωνος ανταποκριτού του χρόνου του Τόκιο που έχει γράψει τον ύμνον εκείνον διά την μάχην της Κρήτης δεν δύναμαι να γνωρίζω, πάντως ο Ιάπων ούτος δημοσιογράφος εφαίνετο συγκεκινημένος κατά την διάρκειαν της μάχης και όταν αποχωριζόμη από κοντά του και τον εχαιρέτησα μου ανέφεσε “νάστε τυχεροί να ζήσω για ν' αποθανατήσω αυτά που είδα.” Διέταξα μετά την μάχην και την εγκατάστασιν των Γερμανών εις την Παλαιόχωραν να τον οδηγήσουν προς Παλαιόχωραν και να παρουσιασθή εις τους Γερμανούς καθόσον δεν ηδύνατο πλέον να μας βλάψη και αν υποθέσωμεν ότι θα επρόκειτο περί κατασκόπου, διότι αφότου συνελήφθη δεν ηδυνήθη να συλλέξη στοιχεία άτινα θα ήσαν χρήσιμα εις τους Γερμανούς, διότι καθ' όλον το διάστημα από της συλήψεώς του διετέλει υπό επιτήρησιν και η μάχη είχε κριθεί, οι δε Γερμανοί, όπως έμαθα εκ των υστέρων, τον αφήκαν ελεύθερον.
Ευρισκόμενος εις Κάϊρον ανέγραψαν αι εκεί εφημερίδες την συνημένην εν αντιγράφω ανταπόκρισιν δημοσιευομένην εις τους “Τάϊμς” της Νέας Υόρκης κατ' αντιγραφήν και τούτων από τον “Χρόνον” του Τόκιο.
Από τό πεδίον της μάχης Φλώρια ανεχώρησα την 4ην πρωϊνήν της 23ης Μαΐου αφού προηγουμένως εγκατέστησα αμυντικώς ισχυρόν απόσπασμα εκ 40 ανδρών υπό τον έφεδρον Λοχίαν Παπαδαντώνην Γεώργιον με την εντολήν να επιτηρή την προς Βουκολιές οδόν. Να συγκρουσθή με τυχόν εμφανισθησομένην Γερμανικήν δύναμιν, προ υπερτέρων δε δυνάμεων ευρισκόμενος να συμτυχθή προς Άναβον και εκείθεν προς την κατεύθυνσιν Ξεροκάμπου, αφήνων την είσοδον του Κανδανιώτικου φαραγγιού ελευθέραν εις τον εχθρόν διά να εισέλθη εντός αυτής. Εγκατέστησα επίσης τμήματα εμπροσθοφυλακής εις την μεγάλην κούρμπαν του φαραγγιού και εις τον Νερόσπηλιον. Ταυτοχρόνως την ιδίαν εσπέραν διέταξα τον υπό τον Πολιτευτήν Σεργεντάνην Νικόλαον εφεδρικό τμήμα του Βουτά να τεθή εις κίνησιν και να ταχθή εις το αριστερόν της παρατάξεως μου εις Ξερόκαμπον. Ειδοποίησα όλους τους Προέδρους των Κοινοτήτων ο ίδιος τηλεφωνικώς να κινηθώσιν άπαντες οι άνδρες πού είχον μεταβή εις τα χωριά των προς ανεφοδιασμόν και να σπεύσουν εις Κάνδανον καθόσον η κρίσιμος στιγμή προσεγγίζει διά την μεγάλην μάχην.
24η Μαΐου 1941
Την πρωΐαν της 24ης Μαΐου 1941 προκαλυπτικά τμήματα μας υπό τον έφεδρον Λοχίαν Παπαδαντώνην Γεώργιον, απουσιάσαντος εν τώ μεταξύ του εφέδρου Ανθυπολοχαγού Λαμπαθάκη, εκράτουν την γραμμήν Φλώρια και Νοτιοδυτικώς τούτων τα υπερκείμενα υψώματα.
Την 7ην και 30΄πρωϊνήν οι Γερμανοί προχωρούντες εκ Κακοπέτρου έφθασαν εις Μεσαύλια. Το εκεί εγκατεστημένον φυλάκιον μας αποτελούμενον από άνδρας Φλωρίων, Σασάλου, Μεσαυλιών και Παλαιών Ρουμάτων συνεκρούσθη μετά των Γερμανών. Η συμπλοκή διεξήγετο από τα υπέρθεν και εκατέρωθεν των Μεσαυλιών υψώματα. Μετά πάροδον μιας ώρας εξαντληθέντων των φυσιγγίων των ημετέρων υπεχώρησαν προς το Κανδανιώτικο φαράγγι και εισήλθον εις τάς γραμμάς.
Την 8ην και 30΄πρωϊνήν ειδοποιούμαι από τον Λοχίαν Παπαδαντώνην Γ. διά της τηλεφωνήτριας του χωρίου Φλώρια κ. Φραγκιαδάκη τα της εμφανίσεως των Γερμανών και προ των Φλωρίων. Ακολούθως η κ. Φραγκιαδάκη με τηρεί μόνη πλέον ενήμερον τής διεξαγόμενης μάχης και της συμπτύξεως των ημετέρων από τα Φλώρια εις Άναβον και εκείθεν κατά της υποδείξεις μου προς Ξερόκαμπον, μοί δίδει δε τον πιθανόν αριθμόν των Γερμανών τους οποίους μου αναβιβάζει εις χιλίους, οίτινες επέβαινον μοτοσυκλετών. Την διέταξα να καταστρέψη το τηλέφωνον και να παραλάβη το τέκνον της, του οποίου τους κλαθμηρισμούς καθ' ήν ώραν μου ετηλεφώνει ήκουα εις το ακουστικόν και να φύγη πρός την κατεύθυνσιν Σπίνας διά να σωθή, όπερ καί έπραξε διαφυγούσα τόν θάνατον ώς εκ θαύματος η ηρωΐς αύτη. Εγώ δε με τις διαθέσιμες δυνάμεις βαδίζω και καταλαμβάνω θέσιν στην Α' γραμήν. Τον σταθμόν της Διοικήσεως μου τοποθετώ άνωθεν του μεγάλου σπηλαίου Νερόσπηλιου, επί της γραμμής του πυρός.... ώστε να δύναμαι να παρακολουθώ την εξέλιξη την μάχης.....
Η μάχη εις το αναμεταξύ μετατοπίζεται από τον Άναβον και πρός το αριστερόν μου πρός την κατεύθυνσιν Άναβος-Ξερόκαμπος.
Την 10ην πρωϊνήν ο κύριος όγκος του εχθρού επιβαίνων επί μοτοσυκλετών και ακολουθών την αμαξιτήν οδόν εισέρχεται εις το φαράγγι......Οι πολεμισταί μας έχουν ταχθή εις την έξοδον της φάραγγος αλλά και εις τα πλευράς αυτής και οχυρωμένοι είς τάς θέσεις των καραδοκούν τον εχθρόν νά πλήξουν τούτον αιφνιδιαστικώς.
Άμα ως ο εχθρός εισήλθεν εις την φάραγγα και έφθασεν εις την μεγάλην κούρπαν δέχεται τα αιφνιδιαστικά πυρά των ημετέρων, κατέρχεται των μοτοσυκλετών, οχυρώνεται προχείρως και αρχίζει η μάχη. Ο εχθρός βαλόμενος πανταχόθεν καθυλούται. Οι με πολεμικά όπλα πολεμισταί μας βάλουν πανταχόθεν τον εχθρόν, όστις περιδεής αλάσσει διαδοχικώς θέσεις εις τας πλευράς της φάραγγος, αλλά δεν υπάρχει δι' αυτόν απυρόβλητον καθόσον οι πολεμισταί μας κρατούν αμφοτέρας τας παρειάς της φάραγγος. Αφ' ετέρου οι οπλισμένοι με κηνυγετικά όπλα καλυπτόμενοι εις τους θάμνους προχωρούν διά των θάμνων και χαραδρώσεων της φάραγγος και πυροβολούν εξ' εγγυτάτης αποστάσεως τους Γερμανούς διά των κηνυγετικών αυτών όπλων και προξενούν και ούτοι μεγάλας φθοράς εις τον εχθρόν. Κατά αφιγήσεις Γερμανών μεταγενεστέρως εις Χανιά, επαρουσιάσθησαν μετά την μάχην τραυματίες μεταξύ των οποίων αρκετοί τυφλοί από κηνυγετικά όπλα. Οι άοπλοι και τοιούτοι ήσαν αρκετοί παρηκολούθουν τους πολεμιστάς μας εις την πρώτην γραμμήν ανεφοδιάζοντες τούτους με τρόφιμα και χρησιμευόντες ως αγγελιοφόροι τους εφοδίαζαν δε συχνότατα με Γερμανικά όπλα, καθόσον αι θέσεις συχνότατα άλλαζαν χείρας, εκείνο όμως το οποίον υπήρξεν άξιον ιδιατέρου θαυμασμού ήτο η συμβολή των γυναικών εις τον αγώνα. Μετέφερον αύται τρόφιμα και πρό παντός νερό, καθόσον δέον να σημειωθή ότι η μάχη διεξήγετο υπό αφόρητον καύσωνα, ιδιαίτατα δε εντός τής φάραγγος ή κατάστασις ενίοτε ήτο ανυπόφορος και ούτω η ανάγκη του ύδατος επρυτάνευεν την στιγμήν εκείνην και αυτών των τροφίμων. Την αυτοθυσίαν των εκείνην επλήρωσαν αι γυναίκες της Κανδάνου με δύο νεκρούς και τρείς τραυματίας.
Βλέποντας οι Γερμανοί το αδιέξοδον εις το οποίον περιήλθον μη δυνάμενοι να κινηθούν των θέσεων των εζήτησαν ενισχύσεις, και τότε των εστάλη διά μοτοσυκλετών ένας λόχος. Ούτω την 6ην μ.μ. ενεργούν επίθεσιν εις την θέσιν “Νεβέλα” όπου την στιγμή εκείνην στρέφουν και τα πυρά των όλμων ολοκλήρου της γραμμής. Μέχρι την στιγμής εκείνης είχον εμφανισθή εις την μάχην μόνον 4 σωλήνες όλμων, ήδη όμως παρουσιάζονται έτεροι τέσσαρες, πιθανώς κομισθέντες την τελευταίαν στιγμήν μετά του μεταφερθέντος εφεδρικού λόχου.
Πλέον των 100 αεροπλάνων περιύπτανται συνήθως της γραμμής της μάχης βορβαδίζοντα και πολυβολούντα τας γραμμάς μας. Ολόκληρον το λεκανοπέδιον της Κανδάνου έχει καλυφθή από κονιορτόν και καπνούς συνεπεία των εκρήξεων των οβίδων των ριπτωμένων υπό των αεροπλάνων. Οι με κηνυγετικά οπλισμένοι πολεμισταί μας εκμεταλλευόμενοι τον κονιορτόν πλησιάζουν τους Γερμανούς και ούτω γίνεται ευρεία χρήσις των κηνυγετικών μας όπλων. Τα Γερμανικά αεροπλάνα κατέρχονται εις ύψος 10 μέτρων και κτυπούν τας γραμμάς μας αλλά και τα μετόπισθεν, εμποδίζονται όμως και αυτά εις το έργον των ελλείψει ορατότητος διά τον αυτόν ως άνω λόγον.
Ο Ήλιος ευρίσκεται εις την δύσιν του, τα πυρομαχικά των ανδρών μας είναι πλέον εν τω τελειούσθαι, θα είχαν δε ασφαλώς προ πολλού αφήσει τον δρόμον εις τους Γερμανούς ανοικτόν ένεκεν της ελλείψεως ταύτης των πυρομαχικών εάν εις το αναμεταξύ δέν κατεύθαναν νέαι ενισχύσεις, αι οποίαι εισήρχοντο εις την μάχην, Αλλά και τούτων τα πυρομαχικά μη υπερβαίνοντα συνήθως τα 20 φυσίγγια κατά πολεμιστήν εξηντλούντο. Εκμεταλλευόμενοι οι Γερμανοί την τοιαύτην έλειψιν των πυρομαχικών ενεργούν περί την δήλην σφοδρότατην επίθεσιν υποστηριζόμενοι και υπό εκατοντάδων αεροπλάνων διά τής οποίας κατορθώνουν και βάζουν πόδι εις θέσιν “Νεβέλα” δις ανεκατελήφθη αύτη εις το τέλος οι Γερμανοί κατορθώνουν να σχηματίσουν βάσιν πυρός εις δεσπόζοντα σημεία τής τοποθεσίας ταύτης και ούτω τελικά παραμένει εις χείρας τους.
Την ιδίαν στιγμήν έτερα τμήματα Γερμανικά κινηθέντα πλευρικώς πλέον κτυπούν την επίσης οχυράν τοποθεσίαν μας “Αγριομέλισσα” και από τους τρείς τομείς της γραμμής μας καταφθάνουν απελπιστικαί αιτήσεις των επικεφαλής Αξιωματικών ζητώντες πυρομαχικά και κρούοντες τον κώδονα του κινδύνου λόγω ελλείψεως τοιούτων. Επερχομένου τού σκότους οι Γερμανοί είναι κύριοι και της τοποθεσίας ΝΕΒΕΛΑ και “Αγριομέλισα” και ούτω από της στιγμής εκείνης έδει να θεωρηθή ότι η μάχη διά την κατάληψιν της Κανδάνου είχε κριθεί υπέρ των Γερμανών λόγω της καταλήψεως των δύο τούτων πρός Κάνδανον......
Η θέσις του δεξιού της παρατάξεως μας κατέστη τας απογευματινάς ώρας εις άκρον κρίσιμος(Από το αδιέξοδον που είχε περιέλθη η γραμμή μας ες το σημείο εκείνο ένεκεν της παντελούς ελλείψεως πυρομαχικών) εξήλθομεν του αδιεξόδου λόγω της εγκαίρου αφίξεως νέων πολεμιστών των κοινοτήτων Επανοχωρίου υπό τον έφεδρον Ενωματάρχην Ξανθουδάκην Ευτύχιον οίτινες λόγω του ότι οι υπ' αυτού άνδρας διέθετον αρκετά φυσίγγια έκαστος κατορθώσαμεν να διατηρήσωμεν τας θέσεις μας εις το δεξιόν και ούτω εφ' ενός μεν ν' αποκρούσωμεν τας επανειλημμένας εφόδους του εχθρού, αφ' ετέρου δε να απειλούμεν το κέντρο και ούτω ο εχθρός να δυστάση να προχωρήση την ημέραν εκείνην πρός Κάνδανον. Δέον να σημειωθή ότι ο Λοχαγός Παλήκαρης Ευτύχιος παρουσθιασθείς την πρώτην ημέραν της πτώσεως των Αλεξιπτωτιστών ανεχώρησε άνευ αδείας την επομένην διά το χωρίο του. Όταν μετά πάροδον χρόνου τον παρετήρησα προς τούτο μοί ανέφερεν ότι απεμακρύνθη της Κανδάνου λόγω σοβαράς ασθενείας από την οποίαν έπασχεν. Επανήλθεν τας απογευματινάς ώρας του Σαββάτου όταν πλέον η μάχη είχε κριθή ειργάσθη όμως φιλοτίμως διά της προωθήσεως των αφικνουμένων ομάδων προς τους διαφόρους τομείς της γραμμής μας.
Κατά την διάρκειαν της νυκτός της 24ης προς την 25ην Μαΐου απετάνθην και πάλιν προς Καμπανού και άλλας Κοινότητας Επανοχωρίου, Πελεκάνου, Παλαιοχώρας των τελευταίων τηλεφωνικώς, αλλά δυστυχώς το σύνολον των πολεμιστών μας ευρίσκετο εις την πρώτην γραμμήν πλήν άνευ πυρομαχικών. Το βάρος των προσπαθειών μου το έριψα πλέον προς το άκρον δεξιόν, αλλά λόγω του ότι δεν υπήρχον πυρομαχικά εθεώρησα καλόν αφού άπαξ ήτο αδύνατος η ενέργεια επιθέσεως να διατάξω σύμπτυξιν της γραμμής ίνα μη το πρωΐ ευρεθούν κυκλωμένοι οι πολεμισταί μας.
25 Μαΐου 1941
Τας πρωϊνάς ώρας οι Γερμανοί προχωρούν από “Νεβέλα” και φθάνουν τον Συνοικισμόν “Νταμηλιανά” θέτουν δε πάραυτα πύρ εις τα οικίας του συνοικισμού τούτου, θέλοντες να προχωρήσουν εκ του αριστερού μας προς το κέντρον της Κανδάνου δεν μένουν ανενόχλητοι το μοναδικόν μας πολυβόλον από τον πόρον του Φαραγγιού μετατοπίζεται εις προκαθορισθείσαν θέσιν και κατασκευασθέν εκ των προτέρων πολυβολίον εις θέσιν “Άγιος -Γεώργιος” παρά το Ανισαράκι. Εκτού σημείου εκείνου ο γεναίος ούτος πολεμιστής αλλά και καλός χειριστής του πολυβόλου ο Λοχίας Κωστάκης Γεώργιος βάλλει διαδοχικώς τους εμφανιζομένους εχθρικούς στόχους διά πλευρικών πυρών, οι πολεμισταί μας μάχονται από δένδρου εις δέδρον από γωνιά εις γωνιά και από τοίχου εις τοίχον, δυσχαιρένοντες ούτω την προέλασιν του εχθρού, αλλά κινδυνεύοντες ν' αποκοπούν. Από το αδιέξοδον που ευρέθησαν οι προ του κέντρου Κανδάνου μέχρι Ξεροκάμπου πολεμισταί μας τους εξήγαγεν επιθετική κίνησις από την κατεύθυνσιν “Βοσκού” ήτις τους επέτρεψεν να απαγκιστρωθούν και να συμτυχθούν πρός “Κουφαλωτό”, “Λαμπιριανά” και “Τρείς Εκκλησιές”. Τα πυρά των Γερμανών εστράφησαν διά να εξουδετερώσουν το αθέατον πολυβόλον μας, κυριολεκτικώς δε οι όλμοι μας και τα πολυβόλα εμένοντο προς την κατεύθυνσιν του πολυβόλου μας, το οποίον μέχρι της τελευταίας στιγμής δεν κατόρθωσαν να σιγήσουν. Δέον να σημειωθή ότι παρ' όλην την έλλειψιν πυρομαχικών εις τα όπλα το πολυβόλον τούτο δεν εστερήθη φυσιγγίων.
Αναφέραμεν προηγουμένως ότι εις την μάχην των Φλωρίων την 23ην Μαΐου η ομάς του Λοχίου Κουκουτσάκη ήτο οπλισμένη με οκτώ πολεμικά όπλα, δύο γκρά, έξ κηνυγετικά και έν περίστροφον. Ο οπλισμένος με περίστροφον πολεμιστής μας ήτο ο επ' αδεία διατελών στρατιώτης Γεώργιος Κωστάκης εκ Πλεμενιανών. Κατά την ώραν της μάχης ο περί ου πρόκειται στρατιώτης εφόνευσε εξ' εγγυτάτης αποστάσεως τον Γερμανόν πολυβολιτήν και του αφήρεσε το πολυβόλον. Ούτος ετύγχανε πολυβολιτής εις το Αλβανικόν Μέτωπον εγνώριζε συνεπώς και την τακτικήν και την τεχνικήν χρήσιν του πολυβόλου. Το πολυβόλον κατά συνέπειαν περιήλθεν εις ικανάς χείρας, αλλά και πεπειραμένας, και ούτω κάνοντας καλήν χρήσιν του όπλου του έφερεν ικανά αποτελέσματα και επροξένησε και αρκετήν φθοράν εις τον εχθρόν.
Με την κατάληψιν της τοποθεσίας “Νεβέλα” κλπ. οι ημετέροι απεσύρθησαν εις “Μεσολάγκαδα” όπου ευρίσκοντο την πρωΐαν θελήσαντες την επομένην το πρωΐ ν' ανακαταλάβουν δι' αντιεπιθέσεως τας θέσεις των της προηγουμένης απεκρούσθησαν.
Είναι ζήτημα τας πρωϊνάς ώρας εάν μεταξύ δέκα πολεμιστών μας υπήρχεν, έστω και ένας , να έχη 1-5 φυσίγγια, ταύτα μετεχειρίσθημεν διά ν' απαγκιστρωθούν οι περί το πολυβόλον, παρά το “Ανισαράκι” πολεμισταί μας , ταύτα δε συνετέλεσαν διά να επιβρανδυθή όλιγας ώρας η κατάληψις της Κανδάνου. Ο εχθρός κατά την διάρκειαν της νυκτός έμεινεν εις τας θέσεις τα οποίας κατήχε την πρωΐαν παρουσιάσθησαν εις την γραμμήν και δύο ορειβατικά πυροβόλα, τα οποία ήρχισαν να βάλουν και αυτά τας θέσεις μας και τα ύπερθεν της Κανδάνου υψώματα που ήρχισαν ν' αποσύρωνται οι πολεμισταί μας. Η παντελής έλλειψις των πυρομαχικών εχαρακτηρίζετο εκ των αραιών πυροβολισμών που ερρίπτοντο κατά του βραδέως προελαύνοντος εχθρού.
Την 12ην και 30΄της 25ης Μαΐου 1941 οι Γερμανοί εισήλθον είς Κάνδανον και έκρουσαν τόν κώδονα του ιστορικού Ναού Αγίου Νικολάου, σημείον φαίνεται καταλήψεως της Κανδάνου.
Ο σταθμός της Διοικήσεως μου πλέον ευρίσκεται εις τα υψώματα Β.Α. της Κανδάνου παρά την θέσιν “Χαράκια του Κουφαλωτού” και από της θέσεως ταύτης ήμην υποχρεωμένος να παρακολουθώ το θέαμα της τραγικής εισόδου των μηχανοκινήτων των Γερμανών φαλαγκών εις Κάνδανον εναντίον των οποίων βάλομεν πλέον και την τελευταίαν σφαίραν που διαθέττομεν.
Αμίλητοι και κατηφείς οι πολεμισταί μας παρηκολούθουν με δάκρυα στα μάθια το θέαμα της εισόδου των Γερμανών εις Κάνδανον και τας πυρπολουμένας οικίας των. Οι Ήρωες αυτοί της εξαημέρου μάχης απεχώρουν των εστιών των μη φανταζόμενοι βεβαίως την συμφοράν η οποία τους ανέμενε.
Τα εσπερινάς ώρας οι Γερμανοί εκίνησαν πρός Παλαιοχώραν με τα ανάλογα μέτρα ασφαλείας. Καθ΄ οδόν όμως δεν τους αφήκαμεν ανενόχλητους αλλά από καιρού εις καιρόν εβάλοντο είτε με πολεμικά, εάν υπήρχεν ακόμη κανένα φυσίγγιον, είτε διά κηνυγετικών όπλων. Περί το μεσονύκτιον αφίχθησαν προ της Παλαιοχώρας, την οποίαν εκύκλωσαν κατά την διάρκεια της νυκτός, και την επομένην 8ην πρωϊνήν κατέλαβον ταύτην εγκατασταθέντες αμυντικώς εις το Ενετικόν Φρούριον Παλαιοχώρας “Φορτέτζα”.
Διέταξα τότε ν' αποσυρθούν οι πολεμισταί μας εις τα χωρία των και τους υπεσχέθη να συνταυτίσω την τύχην μου μαζί των.
Από στρατιώτας τραυματίας των τμημάτων του Αντ/ρχου Γύπαρη, όστις έδρα εις Κάμπον της Κυδωνίας, με τα τμήματα του είχον πληροφορηθή την αναχώρησιν του Βασιλέα και της Κυβερνήσεως, πάντως εγνώριζα ότι δεν ηκολούθησε τόν Βασιλέα και τον Πρωθυπουργόν, μήτε ο αείμνηστος Υπουργός Δημητρακάκης μήτε ο Υπουργός των Στρατιωτικών Αντιστράτηγος αείμνηστος Τζανακάκης. Με την ελπίδα συναντήσεως κλιμακίου της Κυβερνήσεως ή κανένα εκ των προϊσταμένων εκ των Στρατιωτικών Αρχών ανεχώρησα την επομένην δι Όμαλόν και εκείθεν εις Ζούρβαν. Εις Ζούρβαν επληροφορήθην ότι αι Στρατιωτικαί Αρχαί βαδίζουν προς Χώραν Σφακίων, όπου και εγώ κατηυθύνθην και διά Τρομάρισα και Σαμαριάς αφίχθην την επομένην εις Αγίαν Ρουμέλην Σφακίων συνοδεύων και ομάδα Άγγλων στρατιωτών κατευθυνομένην και αύτη προς επιβίβασιν από Χώρας Σφακίων. Μετέβην και εγώ εις Χώραν Σφακίων και επρόφθασα τά τελευταία πλοία που ανεχώρουν διά Μέσην Ανατολήν.
Εις Χώραν Σφακίων όπου μετέβην επληροφορήθην ότι άπαντες είχον αναχωρήσει εις την Μέσην Ανατολήν. Ήτο τότε βέβαια ευχαιρές και εις εμέ ν' ανεχώρουν εις την Μέσην Ανατολήν, αλλά εθεώρησα υποχρέωσιν μου να επιστρέψω εις την Επαρχίαν και να συμερισθώ την τύχην των συμπολεμιστών μου, ως άλλως τε, μετά την μάχην τους το υπεσχέθην.
Κατά την ανωτέρω εξαήμερον μάχην έλαβον μέρος εκ των ημετέρων προσελθόντες εις Κάνδανον περί τους χιλίους διακοσίους.
1) Εκ τούτων έφερον πολεμικά όπλα περί τους 300.
Οπλίσθησαν με Γερμανικά λάφυρα περί τους 100.
Υπήρχον εν τη αποθήκη Χωρ/κης Κανδάνου και οπλίσθησαν 20 άνδρες.
Οι άνδρες της Χωρ/κής είκοσι δύο(22)
Οι άνδρες της Αγροφυλακής τον αριθμόν πεντήκοντα (50)
Το όλον τετρακόσιαι ενενήκοντα δύο(492) τον αριθμόν.
Εις τους ανωτέρω δέον να πρωστεθώσι και περί τα 150 περίπου άτομα, άτινα προσήλθον ολπισμένα με κηνυγετικά όπλα παντός τύπου, καθώς και με περίστροφα.
Η δύναμις του εχθρού υπολογίζεται εις δύναμιν Τάγματος ενισχυμένου με δύο ορεινά πυροβόλα και με 8 σωλήνας όλμων.
Απώλειαι κατά την μάχην ταύτην η οποία διήρκεσεν επί εξαήμερον αρχίσασα από τα Παθακιανά και λήξασα είς Παλαιόχωραν ήσαν οι εξής:

1)Λοχίας Λαζόπουλος Ιωάννης
2) Χωροφύλαξ Βεστάκης Στέφανος
3)Ποντικάκης Στέφανος
4)Συροκάκης Ιωάννης
5)Καστάνης Κυριάκος
6)Γουλιέλμος Γ.
7)Στελιαράκης Δημήτριος
8)Μαλανδράκης Γεώργιος
9)Κατσούλης Ι. (υπάλληλος Τ.Τ.Τ. Κανδάνου)
10)Γεωργιλάκης Ελευθέριος
11)Τσουρουνάκη Μαρία
12)Εμμ. Δρακάκης (τραυματίας Απεβίωσεν εν συνεχεία.)
13)Ελ. Σειστάκης
14)Δοξάκης Πέτρος
...Σφακιωτάκης

Β) Τραυματίαι. Κατά την ιδίαν εποχήν ετραυματίσθησαν βεβαίως ελαφρότερον πολλοί, εις σοβαρώτερον όμως τραυματισθέντες είναι οι κάτωθι:

Χατζημιχελάκης Εμμανουήλ
Γρηγορομιχελάκης Γεώργιος
Αναστασάκης Γεώργιος
Μαθιουδάκης Παναγιώτης
Λουγιάκης Νικόλαος
Καλαϊτζάκης Ηρακλής
Τσουρής Νικόλαος
Κουλιέρης Νικόλαος
Βακάκη Αντωνία
Τσουρουνάκη Ιωάννα
Κανατάκη Ιωάννα
Λαϊνάκη Μαρία
Ιωάννης Μαθιουδάκης
Νικόλ. Μαρκετάκης
Αντώνιος Σειστάκης 24/05/41
Γεώργιος Γ. Γεωργιακάκης 22/05/41
Γεώργιος Π. Καλογρίδης
Νικολ. Ιώνν. Τσουρής 23/05/41

Απώλειαι του εχθρού
Εξηκριβωμέναι απώλειαι του εχθρού κατά των ανωτέρω εξαήμερον μάχην είναι: 1) Νεκροί 19(δεκαεννέα) εις Φλώρια
Εις μάχην παρά το χωρίον Μεσαύλια νεκροί είκοσι δύο(22)
Κατ' επίσημον αφήγισιν του διερμηνέως των Γερμανών Σέκτερ οι νεκροί των Γερμανών εις το Φαράγγι της Κανδάνου ήσαν περί τους εκατόν πεντήκοντα (150). Το τοιούτον βεβαιούν και οι κάτοικοι Βουκολιών που καθ' όλην την ημέραν του Σαββάτου 24ην Μαΐου έβλεπον να διέρχωνται κατάφορτοι μοτοσυκλέται με φορτωμένα πτώματα Γερμανών στρατιωτών.
Πόσους τραυματίας έσχον οι Γερμανοί κατά την μάχην ταύτην μας είναι αδύνατον να γνωρίζωμεν.
Δεν είναι η πρώτη φορά που η Κάνδανος πυρπολείται και επί Ενετών και επί Τουρκοκρατείας την αυτήν υπέστη τύχην και συμφοράν. Μία εβδομάδα μετά την κατάληψιν της Κανδάνου ήτοι την νύκτα 2ης προς 3ην Ιουνίου το Γερμανικό Τάγμα Παλαιοχώρας εκύκλωσε κατά την διάρκειαν της νυκτός την Κάνδανον και το πρωί εκάλεσε βία το Γερμανομαθή ιατρόν κ. Παπαντωνάκην Ευάγγελον τον οποίον εξηνάγκασε να κάνη τον κήρυκα και επί παρουσία του Γερμανού Διοικητού να καλέση μεγαλοφώνως τους κατοίκους της Κανδάνου να παρουσιασθούν διά να τους ανακοινώση, όπως έλεγεν ο Φρούραρχος, διαταγήν του Γερμανού Στρατηγού, ευτυχώς οι κάτοικοι της Κανδάνου αντιληφθέντες την κύκλωσιν κατά την διάρκειαν της νυκτός απεμακρύνθησαν της κωμοπόλεως και των πέριξ συνοικιών, άμα ως ο Γερμανός Φρούραρχος αντελήφθη ότι δεν υπήρχον κάτοικοι να προσέλθουν, διότι ως του εδηλώθι από κάποιον γέροντα μη δυνάμενον να κινηθή για ν' απομακρυνθή, έφυγον οι κάτοικοι φοβηθέντες την παρουσίαν των Γερμανών εφρίαξεν από τον θυμόν του. Τότε εξαγαγών εκ της αναδιπλώσεως της χειρίδος του χυτονίου του έγγραφον έλαβε την στάσιν της προσοχής, εσήκωσε τον δεξιόν του βραχίωνα, εχαιρέτησε με τον φασιστικόν χαιρετισμόν και ήρχισε ν' αναγινώσκη το έγγραφον. Ήτο η διαταγή του Γερμανού Στρατηγού, της οποίας το περιεχόμενο συνοψίζετο: “Η Κάνδανος να καταστραφή, οι κάτοικοι να εξοντωθούν” και διέταξε πάραυτα και έθεσαν πυρ εις τας οικίας και τα καταστήματα της Κανδάνου. Έντρομος ο δυστυχής ιατρός Παπαντωνάκης παρακάλεσε τον Διοικητήν να μη εκτελεσθή η διαταγή και ολίγου δή να υποστή την τύχην τού δυστυχούς γέροντος(Γεωργιλάκη ή Αρχάκη) που παρευρέθη και εθανατώθη, μεταξύ άλλων που ανευρέθησαν κατά την διάρκειαν της ημέρας εις Κάνδανον.
Παρακάλεσε ακολούθως να του επιτρέψη ν' απομακρυνθή της Κανδάνου καθόσον δεν αντέχει εις το παρουσιαζόμενο θέαμα. Ο Γερμανός τότε του απήντησεν “Εσείς οι γιατροί είσθε δειλοί πήγαινε” και τον άφισε ν' αναχωρήση. Πολλαί ημέραι παρήλθον έκτοτε για να συνέλθη από την θέαν της συμφοράς που αντίκρυσεν ο δυστυχής Παπαντωνάκης.
Το βράδυ εκείνο η Κάνδανος μετά των πέριξ συνικοισμών της είχε μεταβληθή εις σωρούς καπνιζόντων ερειπίων, ότι δεν κατέστρεψε η φωτιά εσώριασε η δυναμίτις και η σκαπάνη και τα μηχανικά μέσα του Γερμανικού Τάγματος. Η Κάνδανος όμως ΕΙΧΕ ΚΑΤΑΣΤΗ ΣΥΜΒΟΛΟΝ ΘΥΣΙΑΣ.
Εκ των κατοίκων όσους εύρον άπαντας εθανάτωσαν και μεταξύ αυτών και δύο γυναίκας και εκ των νεκρών δύο(2) ο Ιωάννης Γεωργιλάκης και ο Μιχαήλ Αρχάκης, ο μεν πρώτος ηλικίας 90 ετών, ο δε δεύτερος ετών 102, την μιαν των γυναικών την Παπαδομανωλάκη και τον Δημήτριο Κοντεκάκην τους έρριψαν ζώντας εις τα φλόγας των καιομένων οικιών.
Η μάχη της Κανδάνου ήρχισε με την ελπίδα της Νίκης για την Ελευθερίαν μας και κατέληξεν εις την τραγωδίαν της καταστροφής, διά να διαπιστωθή η δολιότης και η κακή πίστις των βαρβάρων εκείνων ανθρώπων πού επεδείωξαν με αυτόν των τον πολιτισμόν και την δολιότητα να διοικήσουν τον Κόσμον.
Σπάνιαι είναι αι περιπτώσεις κατά την ιστορικήν διαδρομήν των αιώνων που αντίπαλοι ευρέθησαν εις μεγαλειτέραν ανισότητα μέσαν εις τον αγώνα, γι' αυτό και ο κόσμος εθαύμασε εις την Κρήτην περισσότερον τους νικημένους από τους νικητάς.
Οι πολεμισταί μας ούτοι εκάμφησαν από την ωμήν βίαν, δεν ηδυνήθη όμως η υλική αύτη δύναμις του κατακτητού να κάμψη της ψυχής των την αδάμαστον δύναμιν.
Ο Στρατάρχης της Μ. Βρεττανίας ΜΕΤΛΑΝΤ ΟΥΙΛΣΟΝ εις ραδιοφωνικήν ομιλίαν του γενομένην την 21ην Μαρτίου 1948 και δημοσιευθείσαν εις τα Ελληνικάς εφημερίδας 22 και 23 Μαρτίου 1948, αναφέρει και τα εξής: “.....Η μάχη της Κρήτης έδοσε εις τους νησιώτας την ευκαιρίαν να επιδείξουν το ακατάβλητον αυτών φρόνημα εναντίον του εχθρού πολύ προτού αναγνωρισθούν τα διάφορα κινήματα αντιστάσεως οι πολίται της Κανδάνου, χωρίς καμμίαν βοήθειαν, εκ μέρους των Στρατιωτικών Αρχών κατενίκησαν τους Γερμανούς Αλεξιπτωτιστάς, οι οποίοι κατέλαβον το χωρίον των και διά τούτο οι Γερμανοί προέβησαν αργότερα εις αντίποινα καταστρέψαντες αυτό....”
Οι Γερμανοί μετά την πυρπόλησιν της Κανδάνου απηγόρευσαν επί ποινή θανάτου την προσέγγισιν παντός πολίτου εις την περιοχήν αυτήν.
Την ιδίαν ημέραν της καταστροφής αφαιρέσαντες μίαν θύραν από κατεστραμμένην οικίαν ανέγραψαν Γερμανιστί και Ελληνιστί επ' αυτής:
“ΩΣ ΑΝΤΙΠΟΙΝΟΝ ΤΩΝ ΑΠΟ ΟΠΛΙΣΜΕΝΩΝ ΠΟΛΙΤΩΝ ΑΝΔΡΩΝ & ΓΥΝΑΙΚΩΝ ΕΚ ΤΩΝ ΟΠΙΣΘΕΝ ΔΟΛΟΦΟΝΗΘΕΝΤΩΝ ΓΕΡΜΑΝΩΝ ΣΤΡΑΤΙΩΤΩΝ ΚΑΤΕΣΤΡΑΦΗ Η ΚΑΝΔΑΝΟΣ.”
Αντιληφθέντες οι Γερμανοί ότι τοσαύται απώλειαι δεν δικαιολογούνται από δολοφονίαν διά τούτο φαίνεται εις την από 9ην Νοεμβρίου 1941 διαταγήν του Διοικητού Φρουρίου Κρήτης υποβιβάζει τους νεκρούς εις 45 (πιθανώς όμως να ομιλή ούτος εις την διαταγήν του μόνον διά τας απωλείας τας προξενηθείσας εντός της κωμοπόλεως της Κανδάνου και των οποίων τον αριθμόν και ημείς αγνοούμεν). Τέλος οι Γερμανοί φιλοτεχνίσαντες μαρμάρινην πλάκα μετέφερον και έστησαν ταύτην επί των ερειπίων της Κανδάνου και επί της οποίας αναγράφεται:
“ΕΔΩ ΥΠΗΡΧΕΝ Η ΚΑΝΔΑΝΟΣ
ΚΑΤΕΣΤΡΑΦΗ ΠΡΟΣ ΕΞΙΛΑΣΜΟΝ ΤΗΣ ΔΟΛΟΦΟΝΙΑΣ 25 ΓΕΡΜΑΝΩΝ ΣΤΡΑΤΙΩΤΩΝ”
Οι ανωτέρω αναφερόμεναι 1) Ξήλινη πινακίς και 2) Μαρμάρινη πλάξ έχουσι στηθή σήμερον εις το κέντρον της καταστροφείσης Κανδάνου και διαιωνίζουν αφ' ενός μεν τον ηρωϊκόν αγώνα που διεξήγεν ο γενναίος ούτος λαός της Επαρχίας Σελίνου προς απόκρουσιν του βαρβάρου κατακτητού διά την διατήρησιν της ελευθερίας του, αφ' ετέρου το μίσος του κατακτητού και τα μέσα που μετεχειρίσθη διά να εκδικηθή τον υπέρ της ελευθερίας του αγωνισθέντα λαόν της Επαρχίας Σελίνου.
Είναι ψευδέστατον ότι εδολοφονήσαμε Γερμανούς στρατιώτας ή ότι εκτυπήσαμεν τούτους δολοφονικά εκ των νώτων. Παρεξήγησαν φαίνεται οι Γερμανοί την τέχνην του μάχεσθαι των Κρητών πολεμιστών. Τους πολεμήσαμεν μετά θάρρους υπερασπίζοντες την ελευθερίαν μας. Τους εξόργισεν η περίπτωσις που οι στρατιώται τους αναμετρήθησαν με γυναίκας και παιδιά, όπως ομολογεί και αυτός ο Γερμανός Αρχηγός της εν Κρήτη Γερμανικής αντικατασκοπείας “ΦΛΕΣΕΡ” εις το βιβλίον του “ΟΙ ΟΡΕΙΝΟΙ ΚΥΝΗΓΟΙ ΜΑΣ ΕΝ ΚΡΗΤΗ” Ομολογούν ότι τον επολέμησαν εις Κάνδανον και Γυναίκες.
Εις την Κάνδανον έστησαν την μαρμάρινην πλάκα και την ξήλινην πινακίδα. Εις τα Φλώρια έκτισαν Μαυσολείον εις την θέσιν που ευρίσκετο η οικία από την οποία ημύνθησαν οι Γερμανοί στρατιώται των γκρεμίσαντες την οικίαν, εις ην ευρίσκετο το τηλέφωνον του χωρίου με το οποίο ετηλεφώνει από τας νώτας των η κ. Φραγκιαδάκη και ενημέρωνε τον υποφαινόμενον κατά την ώρα που εξελίσετο η μάχη εις τον Άναβον 24/5/41.
Οι άνδρες και αι γυναίκες και τα παιδιά των 10 ετών που επολέμησαν τους Γερμανούς εις την Κάνδανον ήσαν νομίμως επιστρατευμένοι διά της από 20/5/41 διαταγής μου και της οποίας διαταγής φέρω τάς ευθύνας έναντι των Πρϊσταμένων μου Αρχών και της Ιστορίας.
Ψεύδονται οι Γερμανοί ότι ακρωτηριάσθησαν ή εκακοποιήθησαν οι φονευθέντες στρατιώται των. Οι στρατιώται των εφονεύθησαν πολεμούντες εις Κάνδανον, Φλώρια και Μεσαύλια και καθ' ολόκληρον την διαδρομήν από Μούλετε μέχρι Παλαιοχώρας. Αντιθέτως εκείνοι οίτινες κληθέντες να καταθέσωσι τα όπλα των και υπακούσαντες παραδοθέντες παρέμειναν αιχμαλώτοι εις τα χείρας των πολιτοφυλάκων μας σύμφωνα με τους νόμους του πολέμου και παρεδόθησαν εις τους Γερμανούς (αφεθέντες ελεύθεροι) μετά την επικράτησίν των εν Κρήτη. Θα ημπορούσα να ερωτήσω του Γερμανούς διατί οι στρατιώται των οι αιχμαλωτισθέντες εις Μεσαύλια και φιλοξενηθέντες εις το χωρίον Σάσαλο υπό του αειμνήστου Νταγκουνάκη επεστρέψαν μετά την πάροδον αρκετών ημερών οι ίδιοι οι φιλοξενηθέντες και εξετέλεσαν την οικογένεια του;
ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ
Κατά την μάχην της Κανδάνου απασχολήσαμεν ένα πλήρες Γερμανικόν Τάγμα στρατού επί εξαήμερον δυνάμεως χιλίων περίπου ανδρών, την οποίαν δύναμιν εστερήθη ο εχθρός κατά το εξαήμερον διάστημα που ήτο απησχολημένοι εις τον ημέτερον Τομέα και η οποία απεσπάσθη από την κυρίαν της προσπάθειαν.
Ο εχθρός από της πρώτης στιγμής δεν εθεώρει τον εαυτόν του ασφαλή από της Ν.Δ. κατευθύνσεως(Σελίνου) καθ' ην εποχήν επετίθετο προς Μάλεμε και Χανιά και εν συνεχεία διά την προς Σφακιά καταδιώξιν των Άγγλων
Επιφέραμεν σοβαράς απωλείας εις τον εχθρόν.
Ενεργούντες μέσα εις το πλαίσιον του πνεύματος της διαταγής μας εκινητοποιήσαμεν και εξοπλίσαμεν εκ των ενώντων την δύναμιν εκείνη των πολιτών χρησιμοποιήσαντες ταύτην κατά τον καλύτερον δυνατόν τρόπον, κατά την γνώμη μας, με σκοπόν ν' ανακουφίσωμεν τον μαχόμενον στρατόν.
α)Ο λόγος διά τον οποίον δεν ηδυνήθημεν να καταρτίσωμεν μαχίμους οργανικάς μονάδας είναι ότι δεν υπήρξεν ο απαιτούμενος υλικός προς τούτο χρόνος. Συνεπεία τούτου είναι ευνόιτον ότι δεν ήτο δυνατόν να ζητήσωμεν και επιτύχωμεν απόλυτον στρατιωτικήν πειθαρχίαν. β)Τα πράγματα μας ηνάγκασαν ν' ακολουθήσωμεν την παράδοσιν και αρχήν την υφισταμένην τουλάχιστον διά την Κρήτην ήτοι την υπακοήν εις δυναμικά πρόσωπα κατά περιφερείας των πολιτών, εις ους η πλειονότης τουλάχιστον των κατοίκων υπακούει και ακολουθεί τας υποδείξεις εις δυσκόλους στιγμάς, εφ' όσον εις το αναμεταξύ θά έχη αποκτήση την εμπιστοσύνην εις τα πρόσωπα ταύτα.γ) Γ' αυτό και τους προσελθόντας Αξιωματικούς μετεχειρίσθην εις ορισμένας δυσκόλους αποστολάς και έθεσα υπό τας διαταγάς των τα τμήματα Χω/κής και Αγροφυλακής. δ)Κατά την μάχην προ της Κανδάνου όρισα Τομείς με Τομεάρχες τους Αξιωματικούς, οίτινες προωθηθέντες εις την πρώτην γραμμήν διά του παραδείγματός των και τη αυτοθυσίας των και της κτηθείσης πείρας των έκαμαν τους πολίτας να δέχωνται και να εκτελούν τάς διαταγάς των. ε)Ο πατριωτισμός του λαού της Επαρχίας και ο πόθος να κατανικήσωμεν τον εχθρόν μου έδοσε την δυνατότητα να κινητοποιήσω τους προσελθόντας υπό τα όπλα και να γίνει η αντίστασις του Σελίνου.
ΕΠΙΛΟΓΟΣ
Αναχωρών εκ Χανίων την παραμονήν της μάχης της Κρήτης και αφού άπαξ δεν μας εχορηγήθη ο απαραίτητος οπλισμός ανεφέρθην υπό τύπον παραπόνου εις τον Στρατιωτικόν Διοικητήν Χανίων Υπαστράτηγον κ. Γαγάραν εις ον εξέθεσα το δύσκολον της αποστολής μου υπό τοιαύτας συνθήκας. Ομολογώ ότι οφείλω χάριτας καθ' όσον ούτος με δύο φράσεις του μου έδοσε προκαταβολικώς κάθε διαταγήν και οδηγίαν που μου αναγκοιούσε εις τα κατόπιν ενεργείας μου, σε δυο του φράσεις λέγω που θα μου μείνουν αλησμόνητες “Γνωρίζω πως έχετε δίκιο και η άνευ οπλισμού αποστολή σας είναι πολύ δύσκολος. Είσαι όμως Αξιωματικός με μεγάλην πείραν και όταν έχης προ οφθαλμών την άμυναν του πατρίου εδάφους, όπερ όπως σας αναλύσαμεν κινδυνεύει, κάμε ούτως κάθε ενέργεια σου που θα συντελέση εις την διατήρησιν της ελευθερίας μας”. Μου ευχήθη καλήν επιτυχίαν, τον απεχαιρέτησα και ανεχώρησα.
Σύμφωνα με την γενικήν διαταγήν μου αλλά έχοντας υπ' όψιν και την λακωνικήν αυτήν διαταγήν του αμέσου Προϊσταμένου μου Στρατηγού κ. Γαγάρα ενήργησα, και αι αρμόδιαι Προϊστάμεναι μου Αρχαί ας κρίνουν τας ενεργείας μου και τα αποτελέσματα των.
Για μένα θα παραμείνη πάντοτε η Μεγάλη Τιμή πως απλώς ετύγχανα Διοικητής των γενναίων εκείνων που με τον ηρωϊσμόν των με εβοήθησαν και εκάμαμε την μάχην της Κανδάνου.
Το ότι συνεπεία των ενεργειών μου εκείνων κατεστράφη η Κάνδανος έχω την συνείδησιν μου ήρεμον, διότι της τοιαύτης καταστροφής την άδειαν μου την έδοσαν οι γενναίοι και οι υπερήφανοι εκείνοι συνεπαρχιώται μου και ιδιατέρως οι ιποτικοί πατριώται κάτοικοι της Κανδάνου διά της αποφάσεως εκείνης κατά το ιστορικόν Συμβούλιον της εσπέρας της 22ας Μαϊου 1941 εις το Σεράγιο της Κανδάνου, “Να πολεμήσουμε προ της Καντάνου κι ας καταστραφή η ΚΑΝΤΑΝΟΣ”
Ο αγών εκείνος του Σελίνου είναι μοναδικόν παράδειγμα μέχρι σήμερον εις την ιστορίαν, αγών πολιτών και μόνον πολιτών ανδρών και γυναικών όπως ομολογούν και οι ίδιοι οι Γερμανοί εις τας διαταγάς των εις το Μνημείον που έστησαν εις τα Φλώρια, εις τα πλάκας και πινακίδας που έστησαν εις την Κάνδανον και τέλος εις το βιβλίον του ο ΦΛΕΣΕΡ- Εναντίον του τελειοτέρου εις οργάνωσιν και οπλισμόν στρατού του Κόσμου.
Είναι ο τελευταίος της ενεούσης τότε της ελευθερίας της Ελλάδος και της Ευρώπης αγών.
Αλλά και η απαρχή της ανακτήσεως της.
Είναι τέλος η εν συνεχεία ΕΘΝΙΚΗ ΑΝΤΙΣΤΑΣΙΣ ήτις τόσον συνετέλεσε διά τον θριματισμόν του Άξονος εν Ευρώπη και όστις επί τοσούτον επετάχυνε τό τέλος του 2ου Παγκοσμίου Πολέμου.
Νομίζω ότι κάθε τιμή και έπαινος ανήκει εις τους γενναίους εκείνους μαχητάς της ιστορικής αυτής μάχης που όλος ο κόσμος την γνωρίζει ως “Η ΜΑΧΗ ΤΗΣ ΚΑΝΔΑΝΟΥ”
ΗΘΙΚΑΙ ΑΜΟΙΒΑΙ
Οι Αξιωματικοί:

1)Έφεδρος Υπολοχαγός Παπαηλιάκης Ανδρέας
2) Υπ/ρχος Μπιτσάκης Γεώργιος
3) Υ/χός Πυροβολικού Αποστολάκης Ηρακλής
5) Ανθ/ρχος Μουρκογιάννης Γεώργιος,

κατανοήσαντες από της πρώτης στιγμής την σοβαρότητα της καταστάσεως συνετέλεσαν: 1) Εις την προπαρασκευήν του αγώνος διά την στρατολογίαν εφοδιασμόν των προσερχομένων Πολιτοφυλάκων κι τον καταρτισμόν των αποσπασμάτων και Τμημάτων. 2) Καταλαβόντες εγκαίρως τας καθορισθείσας επί της κυρίας γραμμής αντιστάσεως θέσεις κατόρθωσαν ν' αποκρύψουν καταλλήλως τα τμήματά των, να παρασύρουν τονεχθρόν εντός της τοποθεσίας της κυρίας γραμμής αντιστάσεως και να αιφνιδιάσουν τούτον προξενήσαντες σοβαράς εις αυτόν απωλείας. 3)Ακολούθως διά του παραδείγματος των, του ηρωϊσμού και της αυτοθυσίας των, προκινδυνεύοντες των Τμημάτων των και εκθέτοντες εις βέβαιον κίνδυνον την ζωήν των κατόρθωσαν να συγκρατήσουν και να καθιλώσουν επί 24ώρον τον εχθρόν, όστις εχθρός διέθετεν άριστον εξοπλισμόν και αριθμητικήν υπεροχήν δυνάμεων. Με μικρόν αριθμόν πολεμιστών, οπλισμένους με πολεμικά όπλα και με ελάχιστα πυρομαχικά. 3) Διά της καταλλήλου διαθέσεως των με κυνηγετικά όπλα οπλισμένων πολιτών κατορθώσαν κάνοντες αρίστην χρήσιν τούτων εκμεταλλευόμενοι τον κονιορτόν και τους καπνούς εκ των εκκρήξεων των οβίδων προωθούντες αυτοπροσώπως τους πολεμιστάς τούτους να προξενήσουν φθοράν εις τον εχθρόν, αλλά και να τον εξαπατήσουν ότι ευρίσκεται ούτος προ υπερτέρων δυνάμεων από όσας υπελόγιζεν. Προτείνω να δοθή η ανάλογος προς τον ηρωϊσμόν και την πράξιν των υπό τοιαύτας συνθήκας ηθική αμοιβή.
ΙΙ. Τους με αναρρωτικήν άδειαν διατελούντας κατά την εποχήν εκείνην στρατιώτας 1) Κωστάκην Γεώργιον, και 2) Φριδάκιν Ιωάννην του Ευαγγέλου, οίτινες άοπλοι όντες, και ο μεν πρώτος οπλισμένος με περίστροφον εις την πάλην σώμα προς σώμα μα Γερμανόν στρατιώτην πολυβολιστήν εις Φλώρια την 23ην Μαΐου 1941 κατόρθωσε να πλησιάση τον εχθρόν εξ΄ εγγυτάτης αποστάσεως, να φονεύση τούτον διά του περιστρόφου του να τού αφαιρέση το πολυβόλον και να οπλισθή ούτος. Ο δέ δεύτερος στρατιώτης Φρυδάκης Ιωάννης του Ευαγγέλου εις την μάχην παρά την Χαρβάταν την 21ην Μαΐου 1941 κατόρθωσε να φονεύση Γερμανόν στρατιώτην, να λάβη το πολυβόλον του.
Αμφότεροι οι προαναφερθέντες στρατιώται τυγχάνοντες πολυβολιταί εις το Αλβανικόν μέτωπον και γνωρίζοντες την τε τεχνικήν και τακτικήν χρήσιν του πολυβόλου έκαμαν εν συνεχεία καλήν χρήσιν του όπλου των προξενήσαντες σοβαράς απωλείας εις τον εχθρόν, ο μεν πρώτος εις το Κανδανιότικο Φαράγγι, ο δε δεύτερος εις τα υψώματα του Δρομονέρου, συντελέσαντες ούτω διά του ηρωϊσμού και της αυτοθυσίας των διά του παραδείγματός των τα μέγιστα εις την έκβασιν της μάχης εκείνης, ήτις έκτοτε απεκλήθη “ΜΑΧΗ ΤΗΣ ΚΑΝΔΑΝΟΥ”

Αντιγραφή κειμένου: Κωστής Πετράκης
Διατηρείται η γλώσσα και ορθογραφία του πρωτότυπου σε μονοτονικό.