Στην εποχή της γέννησης του Χριστού

Του Γ. Η. ΟΡΦΑΝΟΥ

Mε αφορμή τη φετινή εορτή των Χριστουγέννων, ας προσπαθήσουμε ν’ αναπαραστήσουμε το “κλίμα” της εποχής που γεννιέται ο Χριστός. Ο λόγος μας, προφανώς, θα εστιαστεί στα τέλη του 1ου αιώνα π.Χ. και στις αρχές του 1ου μ.Χ. και θα περιγράψει τις οικονομικές, κοινωνικές και πολιτικές συνθήκες των χρόνων εκείνων.

Εντός και εκτός συνόρων
Σε ό,τι αφορά την πολιτική κατάσταση, η Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία έχει εξαπλωθεί σε ολόκληρη τη Μεσόγειο Θάλασσα. Υπό τον Οκταβιανό Αύγουστο είναι “κυρίαρχος του παιχνιδιού” και έχει επιβάλλει παντού τη “pax Romana (Ειρήνη Ρωμαϊκή)”. Λαοί με σημαντική επί αιώνες ιστορική διαδρομή, όπως οι Έλληνες της Ελλάδας και της Ιωνίας, οι Αιγύπτιοι, οι Πέρσες, οι Εβραίοι κ.α., βρίσκονται σε 3 ηπείρους (Ευρώπη, Αφρική, Ασία) και από την Ιβηρική χερσόνησο και το Γιβραλτάρ έως και τη Μέση Ανατολή, υπό τη ρωμαϊκή κατοχή, έχοντας από χρόνια χάσει την πολιτική και οικονομική τους ελευθερία και ανεξαρτησία.
Στο εσωτερικό της αχανούς αυτοκρατορίας του, λοιπόν, ο Οκταβιανός επιδίωξε τη διατήρηση της κυριαρχίας του ρωμαϊκού στοιχείου και την ενίσχυση της δύναμης της συγκλήτου, προκειμένου και αυτή με τη σειρά της να συμπαραταχτεί μαζί του σε περίπτωση απόπειρας πραξικοπήματος. Σε ανταπόδοση των πολιτικών προς τους συγκλητικούς ευεργεσιών ο Οκταβιανός επονομάστηκε απ’ αυτούς Αύγουστος (σεβαστός), πήρε δηλαδή ένα τίτλο με ιερατικό χαρακτήρα. Την ίδια στιγμή, καθώς του απονέμονταν όλα τα αξιώματα της δημόσιας ζωής, το πολίτευμα των Ρωμαίων έμενε στα χαρτιά “res publica”, αλλά, πλέον, έτεινε προς το συγκεντρωτικό σύστημα, το “imperium”.
Σ’ ό,τι αφορά, όμως, την αμυντική εξωτερική του πολιτική, η ασφάλεια των παραμεθόριων επαρχιών εξασφαλιζόταν χάρη στις λεγεώνες που είχαν τοποθετηθεί εκεί και υπάγονταν απευθείας στον ίδιο τον αυτοκράτορα. Σχετικά με τις επιθετικές του βλέψεις, δεν προχώρησε πέρα από το Ρήνο ο Οκταβιανός, γιατί ο ρωμαϊκός στρατός γνώρισε, το 9 μ.Χ., συντριβή από τους άντρες του Αρμίνο και την απώλεια μετά από ενέδρα περίπου 20.000 Ρωμαίων στρατιωτών, καθώς και του στρατηγού Π. Βάρου, (μάχη του Τευτοβούργιου Δρυμού), στην προσπάθειά του να υποδουλώσει και τους Γερμανούς, κάτι, όμως, που κατάφερε μερικά χρόνια αργότερα με στρατηγό τον Γερμανικό.

Φορολογία
Θα ξεκινήσουμε την εξέταση των οικονομικών συνθηκών των τελευταίων προχριστιανικών ετών αναφέροντας ότι ο Οκταβιανός ήθελε να αυξηθούν τα δημόσια έσοδα. Έτσι, οργάνωσε τη συστηματική άμεση φορολόγηση για ένα κατά πολύ μεγαλύτερο τμήμα των κατακτημένων εδαφών, σε αντιδιαστολή με τους προκατόχους του, οι οποίοι αντλούσαν μεταβλητά, σποραδικά και κατά κάποιο τρόπο αυθαίρετα χρηματικά ποσά από κάθε ντόπια κοινότητα. Η κίνηση αυτή έφερε σημαντικά αποτελέσματα και συγκεκριμένα, αύξησε κατά πολύ τα έσοδα της Ρώμης από τις εκτός Ιταλικής χερσονήσου επαρχίες της, σταθεροποίησε τη ροή τους και διευθέτησε τις οικονομικές συναλλαγές ανάμεσα στη Ρώμη και τις επαρχίες.
Ο αριθμός των κατοίκων κάθε επαρχίας ήταν ο παράγοντας που επηρέαζε το ύψος της φορολόγησής της. Υπήρχαν και τα χρόνια εκείνα έμμεσοι και άμεσοι φόροι, από τους οποίους οι πολίτες της Ρώμης και της Ιταλίας κατέβαλαν την έμμεση φορολογία, αλλά οι επαρχίες πλήρωναν την άμεση. Όταν λέμε έμμεσους φόρους, εννοούμε τη φορολογία που εμπεριείχε ένα φόρο 4% επί της τιμής των σκλάβων, ένα 1% φόρο επί της τιμής των αγαθών που δημοπραττούνταν και ένα 5% φόρο κληρονομιάς περιουσιών που τιμολογούνταν άνω των 100.000 σηστερτίων από πρόσωπα που δεν ήταν κοντινοί συγγενείς. Αξιοπρόσεκτη μεταρρύθμιση του Οκταβιανού στα φορολογικά ήταν και η κατάλυση της συλλογής φόρων από ιδιώτες. Εφεξής διορίστηκαν έμμισθοι δημόσιοι υπάλληλοι επιφορτισμένοι με το καθήκον αυτό. Πρέπει, όμως, να σημειωθεί και ότι, όπως έχει γραφεί, όταν ο Οκταβιανός Αύγουστος ανέλαβε αυτοκράτορας μετά το 31 π.Χ., διηύθυνε την αυτοκρατορία του με 130 δημόσιους υπάλληλους από τη Ρώμη. Όταν, όμως η δυτική Ρωμαϊκή αυτοκρατορία έπνεε τα λοίσθια κατά τα τέλη του 5ου αι. μ.Χ., στη Ρώμη υπήρχαν 30.000 δημόσιοι υπάλληλοι!

Πνευματική και
κοινωνική ζωή
Σε ό,τι αφορά την κοινωνική του πολιτική, μολονότι ήδη ήταν παντοδύναμος στη Ρώμη, ο Αύγουστος θέλησε να προβάλλει ως υπόδειγμα της αρετής και του ήθους τα οποία χαρακτήριζαν τη δημοκρατική εποχή του κράτους. Ήθελε, επίσης, να συσχετιστεί και να βρίσκεται σε επαφή με τα προβλήματα των χαμηλών λαϊκών στρωμάτων. Το πέτυχε με διάφορες πράξεις γενναιοδωρίας και απορρίπτοντας για τον εαυτό του τυχόν κραυγαλέες πολυτέλειες.
Στα χρόνια που εξετάζουμε, η καθημερινή ζωή στην αχανή Ρωμαϊκή αυτοκρατορία έμοιαζε με ένα πολύμορφο μωσαϊκό παραδόσεων, κοσμοθεωριών, δομών και πεποιθήσεων που όλα λειτουργούσαν υπό το διοικητικό σύστημα οργάνωσης της Ρώμης. Ο πολιτισμός που αναπτύχθηκε από τις ζυμώσεις και αλληλεπιδράσεις μεταξύ αυτών των πηγών πολιτισμού θεμελιωνόταν στα διπλά θεμέλια της αρχαίας Ελλάδας και της Ρώμης. Έτσι, δίκαια επονομάστηκε από τους ιστορικούς ελληνορωμαϊκός πολιτισμός, του οποίου ένα ενδεικτικό δείγμα είναι η ανέγερση της Ρωμαϊκής Αγοράς των Αθηνών, η οποία χτίσθηκε μεταξύ 19 – 11 π.Χ. από τις δωρεές του Ιουλίου Καίσαρα και του Οκταβιανού Αυγούστου.
Τέλος, από τον 1ο έως τον 3ο αιώνα μ.Χ. αναπτύχθηκε, με την αρωγή της ελληνιστικής κοινής γλώσσας που απαντάται στα πέρατα της Ρωμαϊκής αυτοκρατορίας, στον ελληνόφωνο κόσμο ένα λογοτεχνικό κίνημα στο οποίο οι φιλόλογοι έδωσαν το όνομα “Δεύτερη Σοφιστική”, καθώς θεώρησαν ότι οι διανοούμενοι της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορικής Περιόδου είχαν κοινά σημεία με τους σοφιστές του 5ου αιώνα π.Χ. Αφού επισημάνουμε ότι δεν μας αφορά η λογοτεχνική παραγωγή Λατίνων συγγραφέων της ίδιας περιόδου και γράψουμε ότι νονός της λογοτεχνικής αυτής κίνησης ήταν ο Φιλόστρατος, εκπρόσωπος και αυτός του κινήματος, ο οποίος θεωρούσε ως πηγή έμπνευσής του τον Αισχίνη, Αθηναίο ρήτορα και πολιτικό αντίπαλο του Δημοσθένη τον 4ου αι. π.Χ., ας αναφέρουμε ενδεικτικά και ορισμένα άλλα ονόματα εκπροσώπων αυτής της “Δεύτερης Σοφιστικής”: Λουκιανός ο Σαμοσατεύς, Φλάβιος Αρριανός, Παυσανίας ο Περιηγητής, Πλούταρχος ο Χαιρωνεύς, Αίλιος Αριστείδης, Δίων ο Χρυσόστομος, Ηρώδης ο Αττικός κ.α. Το μόνο, όμως, πραγματικά κοινό στοιχείο ήταν η επαναφορά σε χρήση της αττικής γλώσσας (“αττικισμός”) και ένας δουλικός μιμητισμός των Αθηναίων συγγραφέων των Κλασικών χρόνων (Θουκυδίδης, Ξενοφών, Ισοκράτης, Δημοσθένης, κ.α.).

"Χ.Ν." 23/12/2009