Κριτική στο "Λεξικό, ερμηνευτικό και ετυμολογικό, του δυτικοκρητικού γλωσσικού ιδιώματος" του Αντωνίου Ξανθινάκη

Γράφει ο ΓΕΩΡΓΙΟΣ Ι. ΛΟΥΠΑΣΗΣ, φιλόλογος

Η σύνταξη ενός λεξικού είναι έργο δυσχερές και επίπονο. Ανάλογα με το είδος λεξικού για το οποίο κάθε φορά γίνεται λόγος, ο όγκος και η φύση των δυσκολιών αυξομειώνονται.
Παρά ταύτα, και σε κάθε περίπτωση, επιδίωξη του λεξικογράφου (πρέπει να) είναι η πληρότητα των στοιχείων τα οποία φιλοδοξεί να δώσει στον αναγνώστη. Είναι αυτονόητη η ανάγκη τα στοιχεία αυτά να έχουν ελεγχθεί και ως προς την ορθότητα, την ακρίβεια, την ευστοχία τους.

Η σύνταξη λεξικού τοπικού ιδιώματος ή διαλέκτου προσκρούει σε πρόσθετα εμπόδια, τα οποία σχετίζονται κυρίως με το γεγονός ότι το υλικό το οποίο θα περιλάβει ανήκει ουσιαστικά στο σώμα της κοινής γλώσσας, της οποίας συνιστά μικρότερου ή μεγαλύτερου βαθμού παραλλαγή. Από μόνο του αυτό το γνώρισμα οδηγεί στην ανάγκη για σαφή χάραξη ορίων μέσα στο οποία θα απλώσει την έρευνά του ο λεξικογράφος. Τα όρια αυτά έχουν διάσταση και χρονική και τοπική, επί πλέον δε πρέπει να είναι συμβατά με θεμελιώδεις αρχές στις οποίες στηρίζεται η αποστολή της λεξικογραφίας.
Άλλη ιδιαιτερότητα με την οποία συνδέεται το συγκεκριμένο θέμα αποτελεί το ότι στην πραγματικότητα λεξικό «τέλειο» είναι δυνατόν να συνταχθεί μόνο για μια γλώσσα (ή μορφή της) που είναι αποκρυσταλλωμένη και δεν υπόκειται σε περαιτέρω μεταβολές. Εξυπακούεται ότι αυτό ισχύει για γλώσσες που δεν χρησιμοποιούνται πλέον, όπως είναι π. χ. η αρχαία ελληνική (με τις αναγκαίες επιφυλάξεις ως προς την οριοθέτησή της), η λατινική κ.ά. Για γλώσσες που εξακολουθούν να χρησιμοποιούνται όλα είναι ρευστά, βρίσκονται σε συνεχή εξέλιξη και τελούν υπό διαρκή αναθεώρηση. Αυτά, φυσικά, ισχύουν και για ένα τοπικό ιδίωμα, όπως π. χ. της Κρήτης, με την παρατήρηση όμως ότι προϊόντος του χρόνου τα στοιχεία που το χαρακτηρίζουν παγιώνονται, καθώς η χρήση τους (επομένως και η εξέλιξή τους) περιορίζεται λόγω της επικράτησης της κοινής. Τούτο πάντως το «πλεονέκτημα» αντισταθμίζεται από το γεγονός ότι το γλωσσικό υλικό (λεξιλόγιο, φρασεολογία) του ιδιώματος είναι εν μέρει μόνο καταγεγραμμένο σε κάθε λογής πηγές. Το υπόλοιπο τμήμα του πρέπει να αναζητηθεί στην προφορική παράδοση (όσο αυτή υφίσταται), κάτι που συνιστά έργο δύσκολο, με αμφίβολα τα αποτελέσματά του.
Εύκολα αντιλαμβάνεται κανείς ότι όποιος αποφασίσει να ξεκινήσει προσπάθεια για σύνταξη λεξικού πρέπει να διαθέτει, εκτός από το αναγκαίο επιστημονικό υπόβαθρο, ευψυχία, τόλμη, αποφασιστικότητα. Τα σκέφτομαι αυτά καθώς φυλλομετρώ το «Λεξικό ερμηνευτικό και ετυμολογικό του δυτικοκρητικού γλωσσικού ιδιώματος», έργο του διακεκριμένου φιλολόγου κ. Αντώνη Ξανθινάκη, τον οποίο, τύχη αγαθή, είχα δάσκαλο στα μαθητικά θρανία. Στο έργο αυτό (ΛΞ) είναι διάχυτη η αγάπη του συγγραφέα για τον τόπο του και για το σημαντικό κομμάτι του πολιτισμού του που λέγεται γλώσσα. Και δεν υπάρχει αμφιβολία για το ότι ο μόχθος ήταν πολύς, ανάλογος των δυσκολιών που συνδέονται με τη συγγραφή του συγκεκριμένου τόμου.
Κατά την ταπεινή άποψή μου, το σημαντικότερο από όσα προσφέρει και στον αναγνώστη αλλά και στον τόπο μας το ΛΞ είναι η καταγραφή της σημασίας των λημμάτων που το απαρτίζουν. Αν και θα ήταν δυνατόν να υπάρξουν βελτιώσεις ή προσθήκες στον τομέα αυτό, και μόνο το γεγονός ότι ερμηνεύονται χιλιάδες λέξεις οι οποίες σε υψηλό ποσοστό είναι παντελώς άγνωστες στους περισσότερους αποτελεί μεγάλη προσφορά. Ασφαλώς έχει τη δική της αξία και η προσπάθεια για ανεύρεση της καταγωγής (ετυμολογία) αυτών των λέξεων, έργο για το οποίο θα μπορούσε κανείς, από άλλο βήμα, να διατυπώσει ενστάσεις σε επί μέρους περιπτώσεις και θέματα επιστημονικού περιεχομένου.
Ο συγγραφέας, όπως αναφέρει σε μια αποστροφή του στον πρόλογο, ελπίζει και εύχεται «να ακολουθήσουν και άλλες, περισσότερο βελτιωμένες, εκδόσεις». Είμαι έτοιμος να προσυπογράψω, καθώς συμφωνώ για το ότι είναι ευκταία αλλά και δυνατή (θα έλεγα και απαραίτητη) η μελλοντική βελτίωση του λεξικού. Γιατί πρέπει να ξέρει ο αναγνώστης ότι ο πλούτος του κρητικού ιδιώματος είναι τεράστιος. Η πλήρης καταγραφή του, για την οποία κριτήριο δεν πρέπει να είναι το αν και από πόσους χρησιμοποιείται, θα χρειαστεί πολύ μεγάλη προσπάθεια ακόμη. Για να γίνει αντιληπτός ο όγκος του γλωσσικού υλικού που μένει ακόμη στο σκοτάδι αναφέρω τα εξής παραδείγματα.
1. Στο τοπωνυμικό (των Χανίων έχω υπόψη μου, το ίδιο όμως ίσχύει και για κάθε περιοχή) υπάρχει μέγας αριθμός λέξεων που ανήκουν στο ιδίωμα. Και αν κάποιες από αυτές πλάστηκαν για να δηλώσουν κάτι συγκεκριμένο, ίσως και μοναδικό, είναι αμέτρητα τα προσηγορικά του ιδιώματος που χρησιμοποιήθηκαν ως τοπωνύμια. Πολλά από αυτά έχουν περιληφθεί στο ΛΞ, η ελλιπής όμως και μη συστηματική καταγραφή τους μέσω έρευνας και ειδικών μελετών δεν διευκολύνει τον λεξικογράφο που θα ήθελε να τα συμπεριλάβει στο λεξικό του. Άξια μνείας δε είναι και η διαφορετική μορφή την οποία μπορεί να έχει ένα τοπωνύμιο από τόπο σε τόπο.
2. Εκτός από το τοπωνυμικό, πλήθος λέξεων υπάρχουν στα ριζίτικα τραγούδια και στην ονοματολογία ανθρώπων. Και αν για το ριζίτικο τραγούδι μπορεί κάποιος να βρει στήριγμα σε εκδόσεις και σε κάθε λογής δημοσιεύματα, δεν ισχύει το ίδιο για ονόματα ανθρώπων, πολλά από τα οποία (ιδίως σκωπτικά) υπάρχουν πλέον μόνο σε παλιά βιβλία και άλλα έντυπα (ή και σε χειρόγραφες συλλογές). Για παράδειγμα αναφέρω τα επώνυμα (από τον σημερινό νομό Χανίων) Αθοκωλάκης, Αμυαλάκης, Αφορεζάκης, Βαρυπάτης, Γαργαλιστηράκης, Καριατζουλάκης, Κοκκινοπαπουτσάς, Κοπριτάκης, Κουτσόγαμπρος, Μαυροκάφαδος, Μαυρολαίμης, Μονοκοκκαλάκης, Μπλαβογυαλάκης, Μυξοκοκκαλάκης, Παστρέψης, Πουλαράτζης, Σκυλάτζης, Τσαμπαντωνάκης.
3. Απροσδιόριστος αριθμός ιδιωματικών λέξεων ανήκει στην κατηγορία των συνθέτων. Στο ερώτημα αν πρέπει να περιλαμβάνονται σε ένα λεξικό όλα τα σύνθετα, ακόμη και αυτά με προφανέστατη τη σημασία τους, η απάντηση είναι καταφατική, αφού στο λεξικό συγκεντρώνεται όλος ο λεξιλογικός πλούτος που εντοπίζει η σχετική έρευνα. Πολλά τέτοια σύνθετα περιλαμβάνονται στο ΛΞ. Ενδεικτικώς αναφέρω ότι σε δημοσίευμά μου στα Χ.Ν. (19.1.2007, 25) είχα δώσει πίνακα με 100 σύνθετα προσηγορικά, σχεδόν όλα του κρητικού μόνον ιδιώματος, και με 100 σύνθετα τοπωνύμια της περιφέρειας Χανίων. Από την πρώτη εκατοντάδα στο ΛΞ περιλαμβάνονται τα 87, ενώ από τη δεύτερη μόνο τα 9 (και λίγα ακόμη με παραλλαγμένη μορφή).
4. Τον Αύγουστο του 1996 είχαν δημοσιευτεί στα Χ.Ν. με φροντίδα του Κανάκη Γερωνυμάκη 18 επιστολές γραμμένες στο κρητικό ιδίωμα κατά τη δεκαετία 1868 - 1878. Στις επιστολές αυτές (που είχαν πρωτοδημοσιευθεί σε αθηναϊκές εφημερίδες, συγκεντρώθηκαν όμως και σε αυτοτελή έκδοση) υπάρχουν δεκάδες λέξεις που δεν περιλαμβάνονται στο ΛΞ, ενώ για ορισμένες από όσες περιλαμβάνονται αναγράφεται σημασία λιγότερο ή περισσότερο διαφορετική. Σε μερικές περιπτώσεις αναφέρονται με κάπως παραλλαγμένη μορφή. Ασφαλώς δε όλοι μας θα θέλαμε στο Λεξικό του ιδιώματός «μας» να περιλαμβάνονται λέξεις όπως αζουδιά, ακατεχοσύνη, αναρώτηχτος, ανηβουλάς (επίρρ.), αντίντερο, αργιά (= αραιά), αρμπεντές, αρρωστοκεφαλιά, άσκαφος, ασκερλής, βαργιάρρωστος, γερέας (= ιερέας), διουργώ (= ραδιουργώ), διουργία, ζεφτιγές, θλιβγερός, θρομπιάζω, ισιάδα, κοντράδι, κορδολίνι, κουντεντάρω, κουτσοβίλης, κρισολογία, λαμπροχριστόγεννα, λυσασμός, μάνιτα, μιραλαϊδες, μουρταρεύω, μουτοχάρτι, μουτουλούκι, μουχούρι, μπασματζής, νιζάμικος, νισάνι, ντουρίζω, ντριτσέτο, ντυμασιά, ουλεμάς, παθιάζω (= αρρωσταίνω), παντέχω, παρακουράζομαι, παραφανταρία, παρτίδο, πατενταλής, πιλαβιτσίδες, πλοκαρίζω, πρήσμα, ρηγάτο, σαλιτάρω, σαλτανάτι, σαντραζίμης, σελαμαλέκης, συναλλήκι, τράλη, τροπεύομαι, φιαουκώνω, φουκαριστήριο, φουκαρίστηση, φρόνα (τα), φταχτός, χαμοθεός, χολοσκώ, χουντζούμι, ψωρόκαπα κ.ά.
5. Αρχειακό υλικό ύστερα από σχετική έρευνα είναι βέβαιο ότι θα αποδώσει πλούσια αποτελέσματα. Σ’ αυτό περιλαμβάνονται και συλλογές λαογραφικού υλικού που έχουν καταθέσει κατά τη διάρκεια των σπουδών τους φοιτητές σε διάφορες σχολές (έχω προσωπική πείρα επ’ αυτού).
Πολλά θα μπορούσε να προσθέσει κανείς εξειδικεύοντας περισσότερο όσα ήδη σημειώθηκαν. Ο περιορισμένος όμως χώρος της εφημερίδας δεν επιτρέπει αναφορές σε λεπτομέρειες και σε επί μέρους θέματα. Όσοι όμως εκ των αναγνωστών έχουν το σχετικό ενδιαφέρον μπορούν να ανατρέξουν σε παλαιότερο άρθρο μου (Χ.Ν. 20.10.1996, 13), το οποίο είχε συνταχθεί ύστερα από την έκδοση, σε πρώτη μορφή, του ΛΞ («Το γλωσσικό ιδίωμα της Δυτικής Κρήτης», Χανιά 1996).
Κλείνοντας τη σύντομη αυτή αναφορά, θέλω να επαναλάβω ότι με το συγκεκριμένο έργο του ο κ. Αντ. Ξανθινάκης προσέφερε και προσφέρει υπηρεσία στον τόπο μας, επί πλέον δε προετοίμασε ένα πεδίο στο οποίο καλούνται να εργασθούν και να συνεισφέρουν όσοι έχουν τα απαραίτητα (τα οποία και δεν είναι λίγα!) εφόδια.

"Χ.Ν." 11/01/2010